سوره لقمان، آیه ۱۵ · جزء ۲۱ · صفحه ۴۱۲
وَإِن جَاهَدَاكَ عَلَىٰ أَن تُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا وَصَاحِبْهُمَا فِي الدُّنْيَا مَعْرُوفًا وَاتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنَابَ إِلَيَّ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ
و هرگاه آن دو، تلاش کنند که تو چیزی را همتای من قرار دهی، که از آن آگاهی نداری (بلکه میدانی باطل است)، از ایشان اطاعت مکن، ولی با آن دو، در دنیا به طرز شایستهای رفتار کن؛ و از راه کسانی پیروی کن که توبهکنان به سوی من آمدهاند؛ سپس بازگشت همه شما به سوی من است و من شما را از آنچه عمل میکردید آگاه میکنم.
معنی کلمات و عبارات
«جَاهَدَاکَ»: اگر درباره تو به تلاش ایستادند و کوشش نمودند. «مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ»: آنچه تو از آن بیخبری و دلیلی بر وجودش نداری. یعنی چیزی که اصلاً وجود ندارد و در واقع محال و ناشدنی است. «مَعْرُوفاً»: نیک و پسندیده. صفت مصدر محذوفی است و تقدیر چنین است: صَاحِبْهُمَا فِیالدُّنْیَا صِحَاباً مَّعْرُوفاً. «أَنَابَ»: برگشت. مراد از رجوع کردن، رو نمودن است. دو آیه، از (وَصَّیْنَا الإِنسَانَ) تا (تَعْمَلُونَ) معترضه و تأکید بر نهی از شرک است.
نزول
سال ۱۲ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۱ رویداد)
نکات آیه
۱ - فرزندان - به رغم موظف بودن به رعایت حقوق والدین - در صورت تلاش پیگیر پدر و مادر به ایجاد انحراف عقیدتى (شرک) در آنان، نباید تسلیم خواست آنان شوند. «و وصّینا الإنسن بولدیه ... و إن جهداک على أن تشرک بى ... فلاتطعهما»
متعدى شدن «جاهدا» با «على» دلالت بر مجاهده و تلاش قوى و پیگیر مى کند.
۲ - عقیده به شریک داشتن خداوند، عقیده اى جاهلانه است. «على أن تشرک بى ما لیس لک به علم»
آوردن قید «ما لیس لک به علم» براى شرک، حکایت از آن دارد که اساس شرک، بر جهل استوار است.
۳ - مرز اطاعت از پدر و مادر، عدم تعارض با عقیده توحیدى، است. «و وصّینا الإنسن بولدیه ... و إن جهداک على أن تشرک ... فلاتطعهما»
۴ - حفظ عقیده توحیدى، ضرورى است و قبول شرک، به هیچ قیمتى روا نیست. «و إن جهداک على أن تشرک بى ... فلاتطعهما»
۵ - رفق و مدارا با پدر و مادر و داشتن رفتارى شایسته با آنان در امور دنیوى، امرى لازم است. «و صاحبهما فى الدنیا معروفًا»
۶ - لازم است عقیده، مبتنى بر علم و آگاهى باشد. «أن تشرک بى ما لیس لک به علم»
از این که براى عدم قبول دعوت به شرک، فرموده است: «چون آگاهى از شریک داشتن خدا ندارى، تسلیم تلاش آنان مشو!»، استفاده مى شود که عقیده باید عالمانه باشد.
۷ - انسان، به داشتن رفتار نیک با پدر و مادر، حتى در صورت مشرک بودن آنان موظّف است. «و إن جهداک على أن تشرک ... و صاحبهما فى الدنیا معروفًا»
۸ - حفظ روابط خانوادگى و خویشاوندى، امرى بس مهم و شایان توجه است. و وصّینا الإنسن بولدیه ... أن اشکرلى و لولدیک... إن جهداک على أن تشرک بى ... فلاتطعهما و صاحبهما فى الدنیا معروفًا
۹ - رعایت حال پدر و مادر و معاشرت با آنان، در هر منطقه اى، بسته به رسوم متفاوت آن جا است. «و صاحبهما فى الدنیا معروفًا»
«معروفاً» صفت براى مفعول مطلق محذوف فعلِ «صاحِبْ» است و مراد از آن، چیزى است که به خوبى و نیکى در میان مردم شهرت دارد.
۱۰ - باید از کسانى پیروى کرد که به سوى خدا حرکت مى کنند. «جهداک على أن تشرک بى ... فلاتطعهما ... و اتّبع سبیل من أناب إلىّ»
۱۱ - پیروى از پدر و مادرى که مسیرشان خدایى است، لازم است. «و صاحبهما فى الدنیا ... و اتّبع سبیل من أناب»
«و اتّبع سبیل من...» اشاره دارد به این که اگر والدین به سوى خدا حرکت مى کنند، از آنان تبعیت کن و گرنه از کسى که داراى چنین صفتى است، پیروى بنما.
۱۲ - بازگشت به خداوند، همراه با توبه و عمل ناب و خالص، امرى پسندیده و شایسته است. «و اتّبع سبیل من أناب إلىّ»
سفارش به پیروى از منیبان، نشان دهنده اهمیت انابه است. گفتنى است که «الإنابة إلى اللّه» رجوع به خداوند با توبه و اخلاص عمل معنا شده است (مفردات راغب).
۱۳ - انسان هاى خداجو، الگویى شایسته براى تبعیت اند. «و اتّبع سبیل من أناب إلىّ»
۱۴ - آغاز و بازگشت انسان ها، خداوند است. «ثمّ إلىّ مرجعکم»
«رجوع» در لغت، به معناى بازگشت به جایگاهى است که شروع از آن جا بوده است (مفردات راغب).
۱۵ - خداوند به انسان ها درباره لغزش در عقیده و رفتار ناصحیح با والدین، هشدار مى دهد. «و إن جهداک على أن تشرک بى ... فلاتطعهما و صاحبهما فى الدنیا معروفًا و اتّبع سبیل من أناب إلىّ ثمّ إلىّ مرجعکم فأُنبّئکم بما کنتم تعملون»
۱۶ - انسان ها، پس از مرگ، در پیشگاه خداوند درباره اعمال دنیوى شان، مؤاخذه خواهند شد. «إلىّ مرجعکم فأُنبّئکم بما کنتم تعملون»
۱۷ - توجه دادن انسان به محاسبه اعمال اش در نزد خداوند، زمینه ساز پابندى وى به توحید و پیروى کردن از انسان هاى خداجو است. «و إن جهداک على أن تشرک بى ... فلاتطعهما ... و اتّبع سبیل من أناب إلىّ ثمّ إلىّ مرجعکم فأُنبّئکم بما کنتم تعملون»
۱۸ - اَعمال انسان ها، تحت نظارت و آگاهى کامل خداوند است. «فأُنبّئکم بما کنتم تعملون»
۱۹ - در پیش گاه خداوند، اعمال انسان ها، براى شان نشان داده مى شود. «ثمّ إلىّ مرجعکم فأُنبّئکم بما کنتم تعملون»
۲۰ - قیامت، عرصه بازگشت انسان ها به سوى خداوند است. «ثمّ إلىّ مرجعکم فأُنبّئکم بما کنتم تعملون»
مراد از بازگشت به خداوند، و آن گاه آگاه شدن از کردار خویش، حضور در صحنه قیامت است.
۲۱ - اَعمال دنیوى انسان ها، تعیین کننده سرنوشت اخروى آنها است. «ثمّ إلىّ مرجعکم فأُنبّئکم بما کنتم تعملون»
تفسیر (۹)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱۲–۱۹ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱۲–۳۴ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۱۵ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیه ۱۵ - نکتههای تفسیر نور
آیه ۱۵ - پیامهای تفسیر نور
آیه ۱۵ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۱۵ - تفسیر روان جاوید
آیات ۱۱–۱۵ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۱۵
موضوعات
دستهبندی موضوعی
رسوم اجتماعیاطاعت از سالکان راه خدااطاعت از مشرکاناطاعت از والدین مؤمناطاعت پسندیدهالگو های پسندیدهاهمیت اطاعت از والدینتذکر حسابرسی عملجاهلانه بودن شرکزمینه محافظت از توحیدعقیده جاهلانهلغزش در عقیدهمحدوده اطاعت از والدینمدارا با والدینمعاشرت با والدینمعاشرت با والدین مشرکمعاشرت ناپسند با والدینرعایت حقوق والدیناطاعت ممنوعاهمیت روابط خویشاوندیحقوق والدینعلم در عقیدهاهمیت روابط خانوادگیمؤاخذه اخروی انسان هامبدأ انساننقش قیامتهشدار به انسانمسؤولیت فرزندمبانی عقیدهاهمیت اخلاصاهمیت توبهناظران عملاجتناب از شرکعوامل مؤثر در سرنوشت اخرویحسابرسی عملتجسم عملاهمیت توحیدفرجام انسانزمینه عمل به تکلیفنظارت خداعمل انسانهشدارهای خداآثار عملجهان بینی توحیدی
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۷۸)
- لزوم رعایت ادب و ملاطفت با پدر و مادر مشرک
- لزوم اطاعت از رهبران سالک در راه خدا
- سلوک راه خدا از سوی رهبران، شرط پیروی از انان
- لزوم پیروی از راه سالکان راه خدا
- اطاعت از والدین، حقّی برعهده فرزندان+۱ آیه
- مشروع نبودن اطاعت از والدین در صورت واداشتن فرزندان به شرک و بیدینی+۱ آیه
- موظّف بودن فرزندان به اطاعت از والدین کافر و مشرک خویش جز در صورت مخالف بودن فرمان انان با فرمان خداوند+۱ آیه
- ممنوع بودن اطاعت از مشرکان
- لزوم اسوه قرار دادن انابهکنندگان به درگاه خداوند
- دعوت خداوند از پیامبر(صلی الله علیه واله) به اطاعت از راه انابهکنندگان به درگاه الهی
- انسانها موظّف به احسان و داشتن رفتار نیک با پدر و مادر، حتّی در صورت مشرک بودنشان
- لزوم رعایت ادب و ملاطفت با پدر و مادر مشرک
- گوشسپاری به فرمانها و خواستههای پدران، از وظایف فرزند+۲ آیه
- مشروع نبودن اطاعت از پدر و مادر، در صورت واداشتن فرزندان به شرک و بیدینی+۱ آیه
- موظّف بودن فرزندان به اطاعت از پدر و مادر کافر و مشرک خویش، جز در صورت مخالف بودن فرمان انان با فرمان خداوند+۲ آیه
- توجّه به بازگشت انسانها به سوی خدا و حسابرسی او در قیامت، مانع اطاعت از پدر و مادر در شرکورزی+۲ آیه
- منافات نداشتن رعایت حقوق پدر و مادر، با تسلیم نشدن در مقابل دعوت انان به شرک+۱ آیه
- ضرورت خوشرفتاری با پدر و مادر، در زندگی دنیایی
- اختصاص همراهی و مماشات با پدر و مادر به امور دنیوی و نه دینی
- لزوم اعتقاد اگاهانه و عالمانه به یگانگی خداوند
- لزوم محافظت و حراست از توحید
- دعوت به شرک و بتپرستی به منزله دعوت به جهل و نادانی+۲ آیه
- توجّه انسان به محاسبه اعمال، زمینهساز پایبندی وی به توحید و پیروی کردن از انسانهای خداجو
- توجّه به حسابرسی خداوند، سبب حصول تعهّد بر عمل به وصایای الهی، در مورد والدین+۱ آیه
- وجوب احسان و رعایت ادب و ملاطفت با پدر و مادر+۶ آیه
- وجوب احسان و رعایت ادب و ملاطفت با پدر و مادر، حتّی در صورت مشرک بودن انان+۱ آیه
- مطلوبیّت اطاعت و پیروی از انابه کنندگان پروردگار
- عدم جواز اطاعت از پدر، در صورت مخالفت با فرمان خداوند+۲ آیه
- وجوب اطاعت و پیروی از فرامین پدر و مادر، در غیر محرّمات+۲ آیه
- لزوم پیروی از طریق سالکان راه خدا
- حرمت اطاعت از مشرکان+۳ آیه
- حرمت شرک و شریک قرار دادن، برای خدا+۱ آیه
- عدم وجوب اطاعت از فرمان پدر و مادر پدر، در صورت مخالفت با توحید و یکتاپرستی+۱ آیه
- ضرورت خوش رفتاری با پدر و مادر، در زندگی دنیایی+۲ آیه
- تشبیه اعمال کوچک انسان، به دانه خردل+۱ آیه
- حسابرسی از کوچکترین اعمال، حتّی به اندازه دانه خردل، در قیامت+۱ آیه
- رفق و مدارا با پدر و مادر و داشتن رفتار شایسته با انان، در امور دنیایی، تکلیف فرزند در دنیا
- اجتناب از شرک، توصیه خدا به انسان+۲ آیه
- حرمت اطاعت فرزندان، از دعوت والدین به شرک+۲ آیه
- شرکورزی، زاییده جهل و نااگاهی انسان+۲ آیه
- ممنوع بودن اطاعت از والدین مشرک، در صورت واداشتن فرزندان خود به شرک و بی دینی+۲ آیه
- نیکی به والدین، از امور پسندیده، نزد عرف و عقلا+۱ آیه
- مبتنی ساختن عقیده، رفتار و سخن بر علم، لازم و ضروری+۲ آیه
- علم همه جانبه خداوند، پشتوانه حسابرسی اعمال بندگان، در قیامت+۱ آیه
- خداوند، اگاه به تمامی اعمال خوب و بد انسانها+۲ آیه
- اگاهی خداوند به اعمال انسانها+۱ آیه
- قیامت، روز اگاه شدن انسان از حقیقت و نتیجه اعمال خویش+۱ آیه
- توجّه به مراقبت و اگاهی خدا از رفتار انسان، زمینه اجرای عمل صحیح+۱ آیه
- اعمال انسانها، تحت نظارت و اگاهی کامل خداوند
- لزوم اطاعت فرزند، از والدین خود+۱ آیه
- مشروع نبودن اطاعت فرزند از والدین، در صورت اکراه و واداشتن وی به شرک و بی دینی+۱ آیه
- اجتناب فرزند از اطاعت پدر و مادر، در صورت اکراه و واداشتن وی به شرک از جانب ان دو، مورد توصیه خداوند+۱ آیه
- مشروع نبودن اطاعت فرزند از والدین، در صورت اکراه و واداشتن وی به شرک و بی دینی+۱ آیه
- لزوم احسان و رفتار پسندیده با پدر و مادر مشرک، در امور دنیایی
- انسانها موظف به احسان و داشتن رفتار نیک با پدر و مادر، حتی در صورت مشرک بودن ان دو
- عدم جواز اطاعت از مادر، در صورت واداشتن فرزندان به شرک و بی دینی+۲ آیه
- موظف بودن فرزندان به اطاعت از پدر و مادر کافر و مشرک خویش، جز در صورت مخالف بودن فرمان انان با فرمان خداوند+۲ آیه
- توجّه به بازگشت انسانها به سوی خداوند و حسابرسی او در قیامت، مانع اطاعت از پدر و مادر، در شرکورزی+۲ آیه
- منافات نداشتن رعایت حقوق پدر و مادر، با تسلیم نشدن در مقابل دعوت انان به شرک+۱ آیه
- لزوم خوشرفتاری با پدر و مادر، در زندگی دنیایی، حتی حال در شرک و کفر انان
- ضرورت خوشرفتاری با پدر ومادر در زندگی دنیایی+۱ آیه
- احسان به والدین از وظایف فرزندان در معاشرت با انان+۸ آیه
- عُرف (نظر عموم مردم) مرجع تشخیص معاشرتهای پسندیده در خانواده
- لزوم رفتار شایسته با والدین مشرک، در امور دنیایی+۱ آیه
- وجوب احسان و رعایت ادب و ملاطفت با والدین، حتی در صورت مشرک بودن انان+۱ آیه
- اطاعت از والدین، حقّی بر عهده فرزندان+۲ آیه
- توصیه خداوند به اطاعت فرزند از پدر و مادر، در صورت وادار نشدن او به شرک از سوی ان دو+۲ آیه
- فرزندان، موظّف به اطاعت از والدین مشرک خویش، جز در صورت مخالف بودن فرمان انان با فرمان خداوند+۲ آیه
- مشروع نبودن اطاعت از والدین، در صورت واداشتن فرزندان به شرک و بیدینی+۲ آیه
- رفتار ناصحیح با والدین، مورد هشدار خداوند+۱ آیه
- لزوم رفتار خوب با والدین مشرک، بر اساس عرف، بدون تسلیم شدن در برابر پیشنهادهای شرکالود ان دو+۱ آیه
- لزوم رفتار شایسته در معاشرت با والدین+۵ آیه
- رفتار پسندیده با پدر و مادر در معاشرت با انان، حتّی در صورت مشرک بودن انان مورد سفارش خداوند+۱ آیه
- منافات نداشتن معاشرت نیک با والدین، در عین اطاعت نکردن از انان در دعوت فرزندان به شرکورزی+۱ آیه
- وجوب احترام به والدین+۳ آیه
- ضرورت خوش رفتاری و احسان به پدر و مادر، در زندگی دنیایی انان+۷ آیه
- وجوب اطاعت و پیروی از راه مؤمنان (اطاعت از پیامبراکرم صلی الله علیه و اله)
- وجوب اطاعت از فرمان پدر و مادر در صورت عدم مخالفت با توحید و یکتاپرستی+۲ آیه