سوره لقمان، آیه ۱۶ · جزء ۲۱ · صفحه ۴۱۲
يَا بُنَيَّ إِنَّهَا إِن تَكُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِّنْ خَرْدَلٍ فَتَكُن فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّمَاوَاتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ
پسرم! اگر به اندازه سنگینی دانه خردلی (کار نیک یا بد) باشد، و در دل سنگی یا در (گوشهای از) آسمانها و زمین قرار گیرد، خداوند آن را (در قیامت برای حساب) میآورد؛ خداوند دقیق و آگاه است!
معنی کلمات و عبارات
«إِنَّهَا»: مرجع (هَا) خَصْلَة است اعم از نیک یا بد، یا حسنات و سیّئات. «مِثْقَالَ حَبَّةٍ»: اندازه دانهای. مراد سنگینی آن است. (نگا: نساء / ، یونس / ، انبیاء / ). «خَرْدَلٍ»: دانه خردل. سپندان. در کوچکی و حقارت ضربالمثل است. «صَخْرَةٍ»: سنگ بزرگ و سخت (نگا: کهف / ). مثال سختی است. «السَّمَاوَاتِ»: مثال دوری است. «الأرْضِ»: مثال نهانی است. «لَطِیفٌ»: (نگا: انعام / یوسف / .
نزول
سال ۱۲ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۱ رویداد)
نکات آیه
۱ - تذکر به نظارت دقیق الهى بر اعمال انسان، از مواعظ لقمان به پسر خویش بود. «یبنىّ إنّها إن تک مثقال حبّة ... یأت بها اللّه»
احتمال دارد که ضمیر «إنّها» ضمیر قصه باشد و در نتیجه، مرجعى لازم نداشته باشد و احتمال دارد ضمیرى باشد که مرجع آن، به قرینه سیاق، چیزى مانند «خصلت پسندیده و ناپسند» و یا «عمل خوب و بد» و مانند آن باشد. نکته بالا بنابر احتمال دوم است.
۲ - اعتقاد به محاسبه اعمال در عالم آخرت، مهم ترین اصل عقیدتى پس از عقیده به یک تایى خداوند است. «لاتشرک باللّه ... یبنىّ إنّها إن تک مثقال حبّة ... یأت بها اللّه»
۳ - لازم است که تبلیغ معارف دین، به محبّت و تحریک احساس و عاطفه مخاطب آمیخته گردد. «یبنىّ إنّها إن تک»
۴ - کوچک ترین و ناپسندترین اشیا و اَعمال، در دورترین مکان، تحت نظارت و آگاهى کامل خداوند است. «إن تک مثقال حبّة من خردل فتکن فى صخرة أو فى السموت أو فى الأرض یأت بها اللّه»
«خردل» تخم هاى سپندان و یا شبیه آن است و در چیز ریز استعمال مى شود. «سماوات» در آیه، براى بیان وجود آن چیز ریز در نقطه اى بس دور آورده شده است.
۵ - دل صخره ها، اوج آسمان ها و پهنه زمین، در برابر علم خداوند مساوى اند. «إن تک ... فى صخرة أو فى السموت أو فى الأرض یأت بها اللّه»
برخى مفسران برآن اند که آیه بالا کلام لقمان در پاسخ فرزندش درباره علم خداوند است. در این صورت، آیه، درباره علم خداوند به مطلق امور و اشیا است.
۶ - خداوند، بر همه امور قدرت مطلق دارد. «إنّها إن تک مثقال حبّة من خردل ... یأت بها اللّه»
«یأت بها اللّه» مى تواند قرینه باشد بر این که آیه، درصدد اثبات قدرت مطلق خداوند است.
۷ - خداوند بر همه حقایق عالم، از ریزترین موجودِ جاگرفته در دل سنگ سخت و یا در دورترین نقطه اى در آسمان ها و یا در دلِ زمین، آگاهى دارد. إنّها إن تک مثقال حبّة من خردل فتکن فى صخرة أو فى السموت أو فى الأرض یأت بها اللّه
۸ - اَعمال انسان ها، چه خوب و چه بد، باقى مى ماند و روزى، محاسبه مى شود. «فتکن فى صخرة ... یأت بها اللّه»
۹ - متوجّه کردن فرزند به علم و قدرت مطلق خداوند، با استفاده از شیوه آموزشىِ قابل فهم، نمودى از حکمت لقمان است. «لقد ءاتینا لقمن الحکمة ... إذ قال ... یبنىّ إنّها إن تک مثقال حبّة ... یأت بها اللّه»
۱۰ - حساب رسى خداوند از اَعمال انسان ها، در قیامت، نیاز به شاهد ندارد. «إنّها إن تک مثقال حبّة ... یأت بها اللّه»
از این که به جاى «یعلمها اللّه» فرموده است «یأت بها اللّه» استفاده مى شود که خداوند، خود ناظر بر اَعمال بوده و براساس آن، حکم خواهد کرد و نیازى به گواه ندارد. فعل مضارع «یأت» هم مى تواند به وقوع چنین عملى در آینده - که همان قیامت است - دلالت داشته باشد.
۱۱ - انسان ها باید، حتى بر کوچک ترین و ریزترین اَعمال خویش مراقب باشند. «یبنىّ إنّها إن تک مثقال حبّة من خردل ... یأت بها اللّه»
تبیین احاطه علمى خداوند بر همه اَعمال خُرد و کلان انسان در آیه، هشدارى به انسان ها است که مواظب اَعمال خود باشند.
۱۲ - توجّه به محاسبه دقیق اَعمال در آخرت، در گرایش انسان به صلاح، نقش سازنده اى دارد. «یبنىّ إنّها إن تک مثقال حبّة ... یأت بها اللّه»
۱۳ - استفاده از امور محسوس، براى تفهیم معارف ظریف و غامض، از شیوه هاى هدایتى قرآن کریم است. «إن تک مثقال حبّة من خردل فتکن فى صخرة ... یأت بها اللّه»
۱۴ - خداوند، «لطیف» (بسیار دقیق و ریزنگر) «خبیر» (عمیقاً آگاه) است. «إنّ اللّه لطیف خبیر»
۱۵ - علم دقیق و آگاهى عمیق خداوند به امور، پشتوانه قدرت او برگردآورى اَعمال انسان و بروز دادن آن در روز حساب «إن تک مثقال حبّة ... یأت بها اللّه إنّ اللّه لطیف خبیر»
۱۶ - خداوند، حساب رسى اَعمال انسان ها را با دقّت انجام مى دهد. «یأت بها اللّه إنّ اللّه لطیف خبیر»
تفسیر (۹)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱۲–۱۹ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱۲–۳۴ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۱۶ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیه ۱۶ - نکتههای تفسیر نور
آیه ۱۶ - پیامهای تفسیر نور
آیه ۱۶ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۱۶ - تفسیر روان جاوید
آیات ۱۶–۲۰ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۱۶
موضوعات
دستهبندی موضوعی
آثار ذکر حسابرسی عملاهمیت عقیده به حسابرسی عملتذکر نظارت خدامحبت درتبلیغدقت حسابرسی خدااهمیت مراقبت از عملروش فهم دیناهمیت عقیده به توحیدتربیت دینی فرزندلطیفتهییج عواطف در تبلیغمواعظ لقماننشانه های حکمت لقمانعلم خدا به موجوداتعوامل تربیتروش تعلیمارائه نمونه عینی در هدایتبقای عملخبیراحاطه علمی خداحسابرسی عملحسابرسی اخروی عملحسابرسی خداحسابرسی در قیامتنظارت خداروش هدایتروش تبلیغعلم خداقدرت خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۴۳)
- علم خداوند به کوچکترین اشیا در اسمانها
- اموزش مسایل اعتقادی و عبادی از وظایف پدر درباره فرزند خویش+۱ آیه
- مواعظ لقمان به فرزند خویش، همراه با مهربانی و عطوفت+۲ آیه
- لقمان، دارای پسری دوست داشتنی+۲ آیه
- استفاده لقمان از عواطف محبّتامیز، برای موعظه پسرش+۲ آیه
- لزوم اهتمام پدر به تربیت توحیدی و اصلاح فرزند خویش+۶ آیه
- توجّه به محاسبه دقیق اعمال در اخرت، از دستورات لقمان در تربیت فرزند
- تبیین فلسفه رفتارهای اخلاقی، برای تفهیم دقیق ان، از شیوههای تربیتی لقمان به فرزندش+۴ آیه
- تبیین فلسفه رفتارهای اخلاقی، برای تفهیم دقیق ان، از شیوههای تربیتی لقمان+۴ آیه
- توجّه دادن به محاسبه دقیق اعمال در اخرت، از روشهای تربیتی فرزند
- ایمان به محاسبه دقیق اعمال در قیامت، از عوامل مؤثّر در تربیت انسان+۱ آیه
- استفاده از تشبیه معقول به محسوس، برای عینی و قابل فهم کردن، از روشهای تعلیمی قران+۳ آیه
- جهان افرینش در احاطه قدرت خداوند+۱ آیه
- حسابرسی خداوند، از تمامی اعمال، حتّی امور جزیی+۱ آیه
- حسابرسی دقیق و عادلانه خداوند از انسانها، در قیامت+۴ آیه
- دقیق بودن حسابرسی خداوند، در قیامت+۱ آیه
- لزوم تربیت فرزندان، به وسیله پدر و مادر+۶ آیه
- متوجّه کردن فرزند، به علم و قدرت خدا، نمونه ای از حکمت اموزیهای لقمان+۲ آیه
- اگاهی خداوند، به دقایق امور+۶ آیه
- خردل، دانه گیاهی شناخته شده در دوران لقمان+۱ آیه
- تشبیه اعمال کوچک انسان، به دانه خردل+۱ آیه
- حسابرسی از کوچکترین اعمال، حتّی به اندازه دانه خردل، در قیامت+۱ آیه
- افرینش موجودات لطیف، از سوی خداوند+۶ آیه
- تشبیه اعمال کوچک و اندک انسان، به دانه خردل+۱ آیه
- حسابرسی دقیق خداوند در قیامت، حتّی نسبت به کوچکترین ذرّه اعمال
- احاطه علمی و اگاهی کامل خداوند، به ذرّه های اعمال+۶ آیه
- احاطه علمی خدا به همه موجودات، حتّی موجودات ذرّه ای در زمین و اسمان+۲ آیه
- داوری خداوند در قیامت نسبت به عذاب بندگانش براساس عدل و داد+۴ آیه
- ذات پروردگار، غیر قابل تصور و احاطه علمی برای بشر+۴ آیه
- علم همه جانبه خداوند، پشتوانه حسابرسی اعمال بندگان، در قیامت+۱ آیه
- خداوند، اگاه به تمامی اعمال خوب و بد انسانها+۲ آیه
- همه مخلوقات و اشیا، در قلمرو علم و اگاهی خدا+۳ آیه
- مواعظ لقمان به فرزند خویش، همراه با مهربانی و عطوفت+۴ آیه
- خردل، یکی از انواع گیاهان+۱ آیه
- لطیف/ اسماوصفات+۶ آیه
- متوجّه کردن فرزند به علم و قدرت مطلق خداوند، با استفاده از شیوه اموزشی قابل فهم، نمودی از حکمت لقمان+۱ آیه
- توجّه به نظارت دقیق الهی بر اعمال انسان، از مواعظ لقمان به پسر خویش+۱ آیه
- به کارگیری الفاظ ملاطفتامیز در موعظه، باعث احتمال تاثیر و از اداب ان+۲ آیه
- توجّه به نظارت دقیق الهی بر اعمال انسان، از مواعظ لقمان به پسر خویش+۱ آیه
- موعظه فرزند، وظیفهای برعهده پدران+۲ آیه
- همراه نمودن موعظه با مهربانی، دارای نقشی بزرگ در تاثیر ان+۱ آیه
- اهمیت مهربانی با فرزند و برخورد ملاطفتامیز با وی+۲ آیه
- وجوب تربیت فرزندان، به وسیله پدر+۶ آیه