تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَ وَ لَوْ کانَ الشَّيْطانُ يَدْعُوهُمْ إِلى عَذابِ السَّعِيرِ «21» وَ مَنْ يُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَى اللَّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى وَ إِلَى اللَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ «22» وَ مَنْ کَفَرَ فَلا يَحْزُنْکَ کُفْرُهُ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ «23» نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلاً ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلى عَذابٍ غَلِيظٍ «24» وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ «25»
جلد 4 صفحه 279
ترجمه
و چون گفته شود بايشان که پيروى کنيد آنچه را که فرستاد خدا گويند بلکه پيروى ميکنيم آنچه را که يافتيم بر آن پدران خود را آيا و اگر چه بوده باشد شيطان که بخواند آنها را بسوى آتش سوزان
و کسيکه واگذارد روى دل خود را بسوى خدا با آنکه نيکوکار باشد پس بتحقيق چنگ زده است در دستگيره محکم و بسوى خدا است سر انجام کارها و کسيکه کفر ورزد
پس نبايد غمگين سازد تو را کفرش بسوى ما است بازگشت آنان پس خبر ميدهيمشان بآنچه کردند همانا خدا دانا است بآنچه در سينه‌ها است
کامياب ميگردانيمشان اندکى پس ناچار ميسازيمشان بسوى عذابى سخت
و هر آينه اگر بپرسى از آنان کيست که آفريد آسمانها و زمين را هر آينه ميگويند البته خدا بگو ستايش مر خدا را است بلکه بيشترشان نميدانند
تفسير
خداوند متعال در تعقيب مجادله کفار که در آيه سابقه اشاره بآن شد فرموده و چون ايمان بخداى يگانه و کتاب او بر آنها عرضه شود گويند ما پيرو دين پدرانمان هستيم که پرستش بت مى‌نمودند و معلوم ميشود مبناى عقائدشان تقليد است و بايد از آنها سؤال شود بطور انکار که آيا پيرو پدرانشان هستند اگر چه آن پيروى شيطان و موجب دخول در آتش سوزان جهنّم باشد قمّى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که او نضر بن حارث بود پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله باو فرمود متابعت کتاب خدا را بنما گفت متابعت دين پدران خود را مينمايم و مقصود مذمّت اهل شرک است و بيان انحصار تمسّکشان بتقليد آباء و پس از آن مدح اهل ايمانرا فرموده باين بيان که و کسيکه واگذارد امور خود را که در پيش دارد بخدا و بشراشر وجود خود متوجّه بامتثال احکام خدا شود و کار خوب انجام دهد متمسّک بدستاويز محکم الهى شده که محکم‌ترين دستاويز است و قمّى ره نقل نموده که مراد ولايت است و عاقبت و سر انجام تمام امور بخدا و اختيار و پاداش او است و کسيکه کافر شود نبايد کفر او موجب حزن و دلتنگى پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلم گردد چون ضرر تکذيب او بخودش ميرسد و صدق حضرت ظاهر ميگردد و بازگشت کفّار و ساير خلق بحکم خداوند و حضور در پيشگاه معدلت او است همه را بمجازات اعمالشان خواهد رسانيد همانا خداوند از باطن آنها و
جلد 4 صفحه 280
کينه‌هائيکه در سينه دارند آگاه است چند روزى در دنيا آنها را مهلت ميدهد و از متاع آن بهره‌مند ميفرمايد و پس از آن باجبار وارد جهنّم نموده بعذاب سخت و سنگين آن گرفتارشان خواهد فرمود عجب در آنستکه اين مشرکين بالفطره موحّدند لذا اگر از آنها بپرسى کيست خالق آسمانها و زمين بدون درنگ ميگويند خداى يگانه و با وجود اين در مقام پرستش و ستايش بوسوسه شيطان بت‌پرست شده‌اند پس بايد پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلم حمد نمايد خدا را بر آنکه دين او را دين فطرى قرار داد و منکرين او را ملزم بتصديق او و اقرار ببطلان مسلک خودشان فرمود و صدق او را بر همه ظاهر ساخت چون پر واضح است که اگر خالق آسمانها و زمين خداى يگانه باشد خورشيد و ماه و ستارگان و ملائکه و بتها همه مخلوق اويند و با وجود خالق پرستش مخلوق سزاوار نيست ولى بيشتر آنها علم باين لازم بيّن ندارند و نميدانند که اين اقرار است از آنها ببطلان مرامشان و فساد کردارشان.