سوره لقمان، آیه ۲۱ · جزء ۲۱ · صفحه ۴۱۳
وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ الشَّيْطَانُ يَدْعُوهُمْ إِلَىٰ عَذَابِ السَّعِيرِ
و هنگامی که به آنان گفته شود: «از آنچه خدا نازل کرده پیروی کنید!»، میگویند: «نه، بلکه ما از چیزی پیروی میکنیم که پدران خود را بر آن یافتیم!» آیا حتّی اگر شیطان آنان را دعوت به عذاب آتش فروزان کند (باز هم تبعیّت میکنند)؟!
معنی کلمات و عبارات
«مَآ أَنزَلَ اللهُ»: مراد کتاب آسمانی و حق و هدایت است. «نَتَّبِعُ مَا ...»: (نگا: بقره / . «السَّعِیرِ»: آتش زبانهکش و فروزان (نگا: نساء / و ، حجّ / .
نزول
سال ۱۲ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۱ رویداد)
نکات آیه
۱ - در صورت دعوت از مجادله گران درباره خدا براى پیروى از تعالیم آسمانى، آنان، خود را پیروِ آیین نیاکان شان معرفى مى کنند. الناس من یجدل فى اللّه بغیر علم ... و إذا قیل لهم اتّبعوا ما أنزل اللّه قالوا بل نتّبع ما وجدنا علیه ءاباءنا
۲ - تعصّب و تقلید کور از نیاکان، مانع گرایش کافران به پیروى از قرآن و تعالیم آسمانى است. «و إذا قیل لهم اتّبعوا ما أنزل اللّه قالوا بل نتّبع ما وجدنا علیه ءاباءنا»
۳ - اساسِ جدالِ کافران درباره خدا، برخاسته از تقلید و تعصّب خویشاوندى آنان بود. «یجدل فى اللّه ... قالوا بل نتّبع ما وجدنا علیه ءاباءنا»
۴ - متعصّانِ تابعِ احساسات خویشاوندى، هر دعوتى را، از هر کسى، براى پیروى از تعالیم آسمانى، جواب منفى مى دهند. «و إذا قیل لهم اتّبعوا ماأنزل اللّه قالوا بل نتّبع ما وجدنا علیه ءاباءنا»
آورده شدن فعل مجهول «قیل» به جاى این که دعوت کننده و گوینده خاصى را، مانند انبیا، مشخص کند، احتمال دارد به خاطر نکته یاد شده باشد.
۵ - تعصّب خویشاوندى و سنّت گرایى، از موانع حق پذیرى است. «و إذا قیل لهم اتّبعوا ما أنزل اللّه قالوا بل نتّبع ما وجدنا علیه ءاباءنا»
۶ - توجّه به در اختیار خداوند بودن همه موجودات عالم و نیز نعمت هاى اِعطا شده به انسان، تبعیت از تعالیم آسمانى را اقتضا مى کند. «ألم تروا أنّ اللّه سخّر ... و أسبغ علیکم نعمه ... اتّبعوا ما أنزل اللّه»
۷ - صرفِ از جانب خداوند بودن دستورى، براى عمل کردن، کافى است. «و إذا قیل لهم اتّبعوا ما أنزل اللّه»
دعوت از قومى براى تبعیت از حکم و فرمانى، بى آن که دلیلى براى آن اقامه شود و صرفاً یادآورى گردد که از جانب خداوند است، حکایت مى کند که از جانب خداوند بودن یک حکم، کافى است که انسان به آن عمل کند.
۸ - پیروى از قرآن و تعالیم نازل شده از جانب خداوند، ضرورى است. «اتّبعوا ما أنزل اللّه»
۹ - آداب و رسوم اقوام، در هدایت و یا گمراهى نسل ها آنان، تأثیرى قابل توجّه دارد. «و إذا قیل لهم اتّبعوا ما أنزل اللّه قالوا بل نتّبع ما وجدنا علیه ءاباءنا»
۱۰ - پاسخ منفى دادن به فراخوان عمل به تعالیم دین آسمانى، به بهانه پیروى از آیین نیاکان، جاهلانه و مجادله اى بدون دلیل است. و من الناس من یجدل فى اللّه بغیر علم و لا هدًى و لا کتب منیر . و إذا قیل لهم اتّبعوا ما أنزل اللّه قالوا بل نتّبع ما وجدنا علیه ءاباءنا
۱۱ - پیروى از رسوم و آیین نیاکان، بدون دلیل و منطق صحیح، امرى مذموم و ناروا است. «قالوا بل نتّبع ما وجدنا علیه ءاباءنا»
نقل چنین کلامى از مجادله گرانِ حق ناپذیر، در پاسخ دعوت به دین و نیز ذکر استفهام انکارى پس از آن، به سرزنش شدن آن اندیشه و عمل، دلالت دارد.
۱۲ - تعصّب و وفادارى به آراى پیشینیان، مانع بروز و رشد اندیشه هاى نو است. «و إذا قیل لهم اتّبعوا ما أنزل اللّه قالوا بل نتّبع ما وجدنا علیه ءاباءنا»
۱۳ - لازم است که پیش از الگو قرار دادن پیشینیان، انگیزه ها و فرجام آنان، بررسى شود. «قالوا بل نتّبع ... أوَ لو کان الشیطن یدعوهم»
استفهام انکارى «أوَ لو کان...» اِشعار دارد به این که براى قبول و یا عدم قبول انظار پیشینیان، باید آن را بررسى کرده و به درستى آن، اطمینان پیدا کرد.
۱۴ - شیطان، بازدارنده انسان ها از تبعیت از دین است. «اتّبعوا ما أنزل اللّه قالوا بل نتّبع ... أوَ لو کان الشیطن یدعوهم إلى»
۱۵ - سنّت گرایىِ بى منطق و تقلید کور، تلقینى شیطانى است. «أوَ لو کان الشیطن یدعوهم إلى عذاب»
همزه «أوَ لو» استفهامى انکارى و تعجّبى است. آوردن چنین استفهامى، در پى کلام مجادله گران درباره خداوند (بل نتّبع...) حکایت از آن دارد که چنین تبعیّتى، شیطانى و از القائات شیطان است.
۱۶ - سرانجام رویگردانى از آن چه که خداوند نازل کرده و گردن نهادن به راه شیطان، آتش شعله ور است. «و إذا قیل لهم اتّبعوا ما أنزل اللّه ... أوَ لو کان الشیطن یدعوهم إلى عذاب السعیر»
۱۷ - شیطان، فراخوان حق ناپذیران به دوزخ «کان الشیطن یدعوهم إلى عذاب السعیر»
۱۸ - جهنم، یک پارچه آتش است. «عذاب السعیر»
«سعر» مصدر «سعیر» به معناى «شعله ور بودن آتش» است. نام گذارى جهنم به «سعیر»، دلالت بر نکته بالا مى کند.
۱۹ - گرفتار آمدن به فرجامى فلاکت بار، ناخوشایند انسان ها و حتّى حق ناپذیران است. «أوَ لو کان الشیطن یدعوهم إلى عذاب السعیر»
همزه استفهام انکارى، حکایت کننده این معنا است که حق ناپذیران نیز از چنین فرجامى اِبا دارند و در صورتى که متوجه بشوند که گرفتار آتشى همواره شعله ور خواهند بود، از کارى که منجر به ورود در آتش یاد شده بشود، خوددارى مى کنند.
۲۰ - فرجام امور، از ملاک هاى درستى و نادرستى آنها است. «أوَ لو کان الشیطن یدعوهم إلى عذاب السعیر»
توجه دادن به فرجام راه شیطان و طرح آن با استفهام انکارى، نشان دهنده این نکته است که بدى و یا خوبى عاقبت کار، خود ملاکى بر درستى و یا نادرستى آن کار است.
تفسیر (۱۰)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱۲–۳۴ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۲۰–۳۴ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۲۰–۳۴ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۲۱ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیه ۲۱ - نکتههای تفسیر نور
آیه ۲۱ - پیامهای تفسیر نور
آیه ۲۱ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۲۱ - تفسیر روان جاوید
آیات ۲۱–۲۵ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۲۱
موضوعات
دستهبندی موضوعی
آثار تعصب خویشاوندیآثار پیروی از نیاکانالقائات شیطانیدعوت از مجادله گراندین مجادله گرانرد دعوت به دینساختار جهنمفرجام اعراض از دینمجادله گران درباره خداملاک الگوملاک عمل به قانونمنشأ سنت گراییموانع تفکر نوناخوشایندی فرجام شومنقش رسوم نیاکانپاسخ جاهلانهکیفر اطاعت از شیطاندعوتهای شیطاناهمیت پیروی از قرآناهمیت پیروی از دیندعوت از حق ناپذیرانمنشأ تقلید کورکورانهمنشأ مجادله کافرانپیروی از نیاکانزمینه دینداریدعوت به دینآثار سنت گراییدعوت به جهنممطالعه فرجام اقوام پیشینمجادله ناپسندموانع دینداریملاک حقانیتمجادله درباره خدافرجام امورموانع ایمان به قرآنموانع تکاملآثار تعصبزمینه حق پذیریموانع حق پذیریمنشأ نعمتنقش شیطانگرایشهای انسانآتش جهنمآسیب شناسی دینیزمینه هدایتعمل ناپسندعوامل گمراهیمالکیت خداموجبات عذاب
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۷۵)
- ازاداندیشی، امری ارزشمند+۳ آیه
- لزوم ازاداندیشی و پرهیز از تقلید کورکورانه+۲ آیه
- رویگردانی از مفاهیم وحیانی، پیامد منطق ارتجاعی+۶ آیه
- واپسگرایی و دلبستگی مشرکان، به سنّتهای پدرانشان+۲ آیه
- دعوت شیطان، زمینهساز اصرار مشرکان بر ایین نیاکان خود، در برابر دعوت اسلام
- سرزنش مشرکان، به جرم گرایش انان به ایین دوران پیش از اسلام+۷ آیه
- دعوت شدن مشرکان به پیروی و اطاعت از قران+۱ آیه
- تمسّک به استدلال و خِرَد، در برابر سنتگرایی و ایین تقلیدی مشرکان، از روشهای تبلیغی مکتب انبیا+۳ آیه
- مقلّدان کورکورانه از نیاکان مانع پذیرش دعوتکنندگان به پیروی از قران+۲ آیه
- تقلید کورکورانه، اسیب زننده به تربیت عقلانی انسانها+۶ آیه
- استفاده از پرسش برای ایجاد ذهنیت مساعد جهت تفهیم حقیقت به مخاطب، از روشهای تربیت عقلانی قران+۷ آیه
- تعصّب، زمینهساز تقلید کورکورانه از دیگران+۷ آیه
- تعصّب، مانع ایمان به قران+۲ آیه
- تعصّبهای جاهلی در قلب مشرکان، زمینه استحقاق انان برای عذاب الهی
- لزوم ازادی اندیشه و پرهیز از تقلید کورکورانه+۳ آیه
- پیروی مشرکان صدر اسلام از پدران جاهل خود، مایه اعراض انان از احکام و مقرّرات اسلام+۴ آیه
- تقلید کورکورانه از نیاکان، باعث پیروی از شیطان+۲ آیه
- تقلید کورکورانه از نیاکان خویش، عامل گمراهی+۵ آیه
- تقلید کورکورانه مشرکان صدر اسلام از نیاکان خویش، بازدارنده انان از پیروی قران و احکام دین+۲ آیه
- پیروی کورکورانه از نیاکان، مایه محرومیّت از رشد فکری و درک معارف الهی+۱۰ آیه
- تقلید کورکورانه مشرکان عصر بعثت از نیاکان خویش+۶ آیه
- احتجاج خداوند در مقابل مشرکان مقلّد به نادرستی تقلید از نیاکان جاهل و گمراه خویش+۲ آیه
- تعصّبهای قومی و فامیلی، عامل تقلید و پیروی کورکورانه از نیاکان+۹ آیه
- تلقینات شیطانی، عامل تقلید کورکورانه کافران از ایین نیاکان خویش+۲ آیه
- پذیرش دعوت شیطان در تقلید از پیشینیان، درپیدارنده عذاب دوزخ
- تقلید کورکورانه و متعصّبانه از گذشتگان در معارف اساسی دین، امری نکوهیده و باطل+۵ آیه
- تقلید کورکورانه از پیشینیان، کاری رایج در عصر جاهلیّت+۷ آیه
- تقلید و تعصّب خویشاوندی، اساس جدال جاهلانه کافران درباره خدا+۱ آیه
- تعصّب مشرکان بر عقاید پدرانشان، زمینه جدال انان درباره خدا+۱ آیه
- شیطان، دعوتکننده ادمیان به جهنّم+۱ آیه
- پیروی از شیطان، مایه گرفتاری به اتش دوزخ+۳ آیه
- تقلید کورکورانه در عقاید شرکامیز، موجب دوزخی شدن ادمی+۲ آیه
- جدال و ستیزهجویی در حق، موجب گرفتاری به اتش دوزخ+۳ آیه
- سعیر، از نامهای جهنّم+۲ آیه
- ممنوع و ناروا بودن اعراض از معارف الهی و روی اوردن به تقلید کورکورانه و متعصّبانه، از گذشتگان+۵ آیه
- وجوب اطاعت و پیروی از قران+۵ آیه
- حرمت تقلید از نیاکان، در احکام الهی+۳ آیه
- تقلید کورکورانه و متعصّبانه از گذشتگان، در معارف اساسی دین، امری نکوهیده و باطل+۵ آیه
- سعیر+۲ آیه
- سؤال انکاری و توبیخی خدا از مشرکان، درباره شرکورزی و تبعیّت انان از معبودهای غیر هدایتگر به حق+۳ آیه
- سؤال انکاری و توبیخی خدا از مشرکان، درباره تبعیّت از معبودهای غیر هدایتگر به حق+۳ آیه
- تقلید کورکورانه از پدران، موجب شرکورزی به خدا+۸ آیه
- دعوت شدن مشرکان، برای اطاعت و پیروی از قران+۱ آیه
- تکلیف مشرکان به تبعیت و اطاعت از قران+۱ آیه
- اصرار مشرکان بر ایین شرک، پیامد وسوسه ها و دعوتهای شیطان
- گرفتاری به اتش دوزخ، کیفر پیروی از شیطان+۳ آیه
- شیطان، دعوت کننده به اتش دوزخ+۱ آیه
- شیطان، بازدارنده انسانها از عمل به تعالیم خدا
- تقلید کورکورانه از نیاکان، مایه گمراهی+۷ آیه
- شیطان، از عوامل گمراهی انسانها+۳ آیه
- پیروی از شیطان، عامل ابتلا به عذاب دوزخ
- جدال درباره خدا بدون منطق علمی و وحیانی، سبب عذاب سوزناک اخروی+۱ آیه
- شیطان، دعوت کننده مشرکان به سوی عذاب دوزخ
- تقلید و پیروی از نیاکان، عذری غیر مقبول برای عدم هدایت+۹ آیه
- تقلید کورکورانه و بدون ملاک از نیاکان، قبیح و ناروا+۶ آیه
- فراخوانی کافران به پیروی از قران، از سوی خداوند+۵ آیه
- اطاعت نکردن کافران از قران نشانه پیروی انان از شیطان+۳ آیه
- فراخوانی مشرکان به اطاعت از قران+۱ آیه
- تقلید کورکورانه مشرکان صدراسلام از نیاکان خویش، بازدارنده انان از اطاعت و پیروی قران+۵ آیه
- پیروی از شیطان، مانع ادمی از تبعیّت قران+۳ آیه
- اطاعت و تبعیّت از قران، از تکالیف کافران+۵ آیه
- فراخوانی کافران به پیروی از قران+۵ آیه
- پیروی کافران از شیطان، عامل اطاعت نکردن از قران در پی دعوت از انان،+۱ آیه
- تبعیّت کورکورانه کافران از نیاکان خود، عامل اطاعت نکردن انان از قران در پی دعوت به ان+۵ آیه
- پاسخ منفی دادن به فراخوان عمل به تعالیم دین اسمانی به بهانه پیروی از ایین نیاکان کاری لجاجت امیز و مجادله ای بدون دلیل+۲ آیه
- تقلید کورکورانه از نیاکان خود درپی دارنده لجاجت+۲ آیه
- لجاجت کافران در تقلید کورکورانه از نیاکانشان موجب کشیده شدن انها بسوی اتش های شعلهور جهنم
- تقلید کورکورانه از نیاکان، زمینه مجادلهگری و لجاجت بدون دلیل انسان، در برابر ایات الهی+۲ آیه
- تعصّب و لجاجت مشرکان مجادلهگر در تقلید کورکورانه از نیاکان خود، مانع پذیرش توحید و قران+۱ آیه
- ارتجاع و بازگشت به دوران جاهلیّت، از اسباب نکوهش+۷ آیه
- سرزنش مشرکان، به جهت تعصّبهای نابجا و تقلید کورکورانه از ایین پدران و گذشتگان+۶ آیه
- توجّه به نعمتهای ظاهری و باطنی خداوند، مانع جدال نااگاهانه درباره او+۱ آیه
- توجّه به منشا بودن خداوند برای نعمتها، مقتضی پیروی و عمل به تعالیم الهی+۱ آیه
- دعوت پیامبران به اگاهی و خردمندی، در مقابل سنّتگرایی مشرکان و ایین تقلیدی انان از نیاکان خود+۷ آیه
- وجوب اطاعت از کتاب نازل شده، از سوی خداوند (قران)+۶ آیه