تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يا بُنَيَّ إِنَّها إِنْ تَکُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّماواتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ «16» يا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلاةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ اصْبِرْ عَلى ما أَصابَکَ إِنَّ ذلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ «17» وَ لا تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنَّاسِ وَ لا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ کُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ «18» وَ اقْصِدْ فِي مَشْيِکَ وَ اغْضُضْ مِنْ صَوْتِکَ إِنَّ أَنْکَرَ الْأَصْواتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ «19» أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَکُمْ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَيْکُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ لا هُدىً وَ لا کِتابٍ مُنِيرٍ «20»
ترجمه
اى پسرک من همانا روزى اگر باشد مقدار دانه‌اى از خر دل پس بوده باشد در سنگ گرانى يا در آسمانها يا در زمين مى‌آورد آنرا خدا همانا خداوند باريک بين آگاه است
اى پسرک من بر پاى دار نماز را و امر کن به نيکوئى و باز دار از بدى و صبر کن بر آنچه رسيد تو را همانا اين از امورى است که بايد بر آن استوار بود
و مگردان بتکبّر رويت را از مردمان و راه مرو در زمين بسر مستى همانا خدا دوست ندارد هر متکبّر بخود نازنده را
و ميانه گزين در رفتارت و کوتاه کن آوازت را همانا زشت‌ترين آوازها هر آينه آواز خران است
آيا نديديد که خدا رام کرد براى شما آنچه در آسمانها و آنچه در زمين است و تمام گردانيد بر شما نعمتهايش را با آنکه آشکار و پنهان است و از مردمان کسى است که جدل و ستيزه ميکند در باره خدا بدون دانشى و نه هدايتى و نه کتابى روشن.
تفسير
خداوند متعال بعد از دو آيه سابقه رجوع بمواعظ حضرت لقمان
جلد 4 صفحه 276
فرموده که بفرزند خود فرمود اى پسر عزيز من هيچ وقت غم روزى مخور و براى تهيّه آن خود را بتعب و مشقت بسيار مينداز و از عبادت و اطاعت خدا باز مدار همانا قسمت بندگان از رزق اگر بوده باشد بمقدار حبّه خردل يا ارزنى و جاى گرفته باشد در جوف سنگ بزرگ سختى يا در آسمانها يا در قعر زمين خداوند آنرا بصاحبانش ميرساند همانا خداوند عالم بجزئيّات و داراى لطف و مرحمت بر بندگان و با خبر از احوال آنها است چنانچه قمّى ره نقل نموده که مراد روزى است که خدا آنرا بتو ميرساند و مثقال برفع نيز قرائت شده و بنابر اين ضمير انّها راجع بقصّه است و کون تامّه يعنى اگر باشد مقدار حبّه از روزى بندگان و باشد در اين اماکن خدا آنرا ميآورد نزد صاحبش و مقصود ايجاد صفت توکّل و قناعت و اقتصاد در طلب است که شرعا و عقلا ممدوح است ولى مفسّرين بنا بقرائت مشهور که نصب مثقال است فرموده‌اند ضمير انّها راجع باعمال حسنه و سيّئه است و مقصود بيان احاطه علم الهى است بخفاياى امور از شرک و ساير معاصى و حاضر نمودن خداوند آنها را در قيامت براى حساب و جزاى اعمال يعنى کار خوب و بد هر قدر کوچک باشد و در اماکن مذکوره در آيه که پنهان و دور است باشد خداوند آنرا حاضر و صاحبش را بآن پاداش ميدهد و مؤيّد اين معنى روايتى است که از صادقين عليهما السّلام در کتب معتبره نقل شده که از گناهان صغيره پرهيز نمائيد چون براى آنها طلب کننده است نبايد يکى از شما بگويد گناه ميکنم و استغفار مينمايم خدا ميفرمايد ان تک مثقال حبّة من خردل تا آخر آيه و بنظر حقير معناى اوّل ملايم‌تر با ضمير انّها است خصوصا بقرائت رفع مثقال و مناسب‌تر است با کون در صخره بلکه کون در صخره بهيچ وجه مناسب با عمل نيست و کون در سماوات مناسبت با سيّئه ندارد و کلام بايد بمناسبت سخت بودن در آوردن چيزى از ميان سنگ و احضار آن از راه دور توجيه شود و نيز لايق‌تر است بمقام موعظه که در آيات سابقه تصريح ببودن حضرت لقمان در آن مقام شده است و منافات ندارد با روايت منقوله در تأييد معناى مشهور چون در هر حال آيه دلالت دارد بر احاطه علميّه خدا و ممکن است امام عليه السّلام بباطن آن استدلال فرموده باشد و نيز توصيه فرمود آنحضرت پسر را باقامه نماز و امر بکارهاى خوب و نهى از کارهاى بد و صبر
جلد 4 صفحه 277
بر مصائب خصوصا ناملايماتى که از راه امر بمعروف و نهى از منکر براى شخص پيش مى‌آيد چنانچه در مجمع از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که مراد صبر بر مشقّت و آزار در امر بمعروف و نهى از منکر است و همانا اين صبر بر مصائب از امورى است که ناچار بايد عازم و ثابت بر آن بود چون دنيا دار مصيبت و بلا و ابتلا است و اگر انسان صبور نباشد نميتواند در آن زيست نمايد و ضرر بى‌صبرى بر خودش وارد ميشود و بعضى ذالک را اشاره بتمام نصايح و دستورات گرفته‌اند و فرموده‌اند مراد عزم و ثبات بر تمام آنها است و بعضى فرموده‌اند مراد آنستکه خداوند آنها را قطعى و لازم نموده است و نيز توصيه فرمود که مگردان روى خود را از مردم بتکبّر و اعراض مکن از کسيکه با تو سخن ميگويد براى توهين باو چنانچه در مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده و قمّى ره فرموده مراد آنستکه خود را خوار مکن در برابر مردم براى طمع بمال آنها و چون اصل صعر کجى گردن شتر است از مرضى با هر دو معنى مناسبت دارد و ممکن است هر دو مراد باشد چون هر دو صفت مذموم است و مايل نمودن روى از مردم ميشود بعنوان تکبّر بيمين و يسار باشد و ميشود بغرض تذلّل بپائين و زير و لا تصاعر بالف نيز قرائت شده و معنى تفاوت ندارد و راه مرو در زمين با نشاط و خورسندى و قمّى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده يعنى بعظمت و بزرگى که خدا دوست ندارد هر کس را که تکبّر و افتخار نمايد بر مردم و در فقيه از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله نقل نموده که نهى فرمود از آنکه مرد تکبّر کند در راه رفتنش و فرمود کسيکه بپوشد جامه‌اى را پس تکبّر کند در آن خداوند او را بجهنم فرو مى‌برد و قرين قارون ميفرمايد چون او اوّل کسى بود که تکبّر کرد و با خانه‌اش بزمين فرو رفت و کسيکه تکبّر کند با خدا منازعه نموده در کبريائيش و در راه رفتن ميانه روى کن نه تند و نه کند چون تند روى سبکى و جلفى است و کند روى تکبّر و خود بينى است و حدّ وسط سکونت و وقار است و قمّى ره فرموده يعنى عجله منما و در خصال از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که سرعت مشى بهاء مؤمن را ميبرد و کوتاه کن صوت خود را در وقت سخن گفتن و آنرا بيرون آور بقدريکه شنيده شود و بگوش گران نيايد و قمّى ره فرموده يعنى بلند منما آنرا همانا بدترين صوتها صوت خران است و بعضى گفته‌اند
جلد 4 صفحه 278
بدتر بودن صداى خر براى آنستکه از ديدن شيطان پيدا ميشود و در بعضى از روايات آن صوت بعطسه بلند تفسير شده و ظاهرا مراد تشبيه صاحبان آن به حمير باشد چنانچه بعضى گفته‌اند که مراد از صوت حمير صوت جهّال از مردم است که خداوند آنها را تشبيه بحمير فرموده چنانچه فرموده اولئک کالانعام و پس از ختم مواعظ لقمان خداوند براى معرفت بندگان شمّه‌اى از نعم خود را گوشزد فرموده باين بيان که مگر نديديد اى فرزندان آدم که خداوند مسخّر و منقاد و سر گشته و فرمانبردار قرار داد براى بهره بردارى شما تمام موجودات ارضيّه و سماويّه را از آفتاب و ماه و ستارگان و ابر و باد و زمين و حيوانات و نباتات آنرا و وافر و تمام نمود بر شما نعمتهاى محسوسه و معقوله و آشکار و پنهان خود را که ميشناسيد آنرا و نميشناسيد و نميتوانيد بشناسيد و اينها همه دليل بر وجود خدا و صفات ثبوتيّه او است و با وجود اين بعضى از مردم بدون دليل و برهان علمى و بدون بيان پيغمبر و امام راهنما و نوشته روشن کننده حقائق از جانب خدا در اثبات توحيد و ساير صفات ربوبى نزاع و جدال مينمايند در مجمع و قمّى ره از امام محمد باقر عليه السّلام نقل نموده که امّا نعمت ظاهره پس آن پيغمبر و معارف الهيه است که او آورده و امّا نعمت باطنه پس ولايت ما اهل بيت و عقد مودّت ما است و در اکمال و مناقب از امام کاظم عليه السّلام نعمت ظاهره بامام ظاهر و نعمت باطنه بامام غائب تفسير شده و معلوم است که مقصود بيان مصداق است در اين روايات و امثال آن چون نعم الهيّه از آشکار و پنهان قابل تعداد و احصاء نيست و تفاسير منقوله در اين مقام از مفسّرين عظام بنظر حقير تخصيص بلا مخصّص است و نعمة بصيغه مفرد نيز قرائت شده است.