تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ «26» وَ لَوْ أَنَّ ما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَ الْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ ما نَفِدَتْ کَلِماتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَکِيمٌ «27» ما خَلْقُکُمْ وَ لا بَعْثُکُمْ إِلاَّ کَنَفْسٍ واحِدَةٍ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ «28» أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَ يُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ يَجْرِي إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى وَ أَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ «29» ذلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّ ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْباطِلُ وَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْکَبِيرُ (30)
ترجمه
مر خدا را است آنچه در آسمانها و زمين است همانا خدا او است بى‌نياز ستوده
و اگر آنکه بوده باشد آنچه در زمين است از درخت قلمها و درياى بزرگ مدد کند آنرا بعد از تمام شدنش هفت درياى ديگر بآخر نميرسد مخلوقات خدا همانا خداوند تواناى درست کردار است
نيست آفريدن شما و نه بر انگيختن شما مگر چون يکتن همانا خداوند شنواى بينا است
آيا نديدى که خدا در ميآورد شب را در روز و در ميآورد روز را در شب و مسخّر گردانيد آفتاب و ماه را هر يک سير ميکند تا مدّتى نامبرده شده و همانا خداوند بآنچه ميکنيد آگاه است
اين بسبب آنستکه خدا او حق است و آنکه آنچه ميخوانند غير از او باطل است و آنکه خدا او بلند رتبه بزرگ است.
جلد 4 صفحه 281
تفسير
آنچه در آسمانها و زمين است از ملائکه و جن و انس و نبات و جماد مملوک خدا است بملکيّت حقّه حقيقيه و مخلوق و محتاج باو و او بى‌نياز از آنها و ستوده در ذات و صفات و مستحق ستايش و پرستش و اگر آنچه در زمين است از اشجار قلم شود و درياى بزرگ محيط مرکّب و مداد گردد و بعد از اتمام آن هفت درياى ديگر پيوسته به امداد آنمداد آيد معلومات و مقدورات و مخلوقات خدا در نوشتن بپايان نرسد چون نامتناهى و بى‌پايان است و خداوند ارجمند بر تمام آنها غالب و مسلّط و در همه متصرّف و نافذ است و بحکمت و مصلحت قيام و اقدام باداره امور آنها مينمايد قمّى ره فرموده که يهود از پيغمبر پرسيدند روح چيست فرمود روح از امر پروردگار من است و داده نشديد شما از دانش مگر کمى گفتند ما خصوصا اين طوريم فرمود خير عموما مردم اينطورند گفتند چگونه ميشود علم تو کم باشد با آنکه بتو قرآن داده شده و بما تورية و تو خواندى و من يؤت الحکمة فقد اوتى خيرا کثيرا و تورية حکمت است پس اين آيه نازل شد که دلالت دارد بر آنکه علم خدا بيشتر است و آنچه بشما داده شده زياد است در ميان شما کم است نزد خدا و البحر بنصب نيز قرائت شده و در مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که و البحر مداده قرائت فرموده است و بنابر اين معنى واضح است يعنى اگر آنچه در زمين اشجار است اقلام شود و درياى بزرگ مداد آن و بعدا هفت درياى ديگر بپايان نرسد معلومات خدا و براى رفع استبعاد کفّار از بعث خلق اوّلين و آخرين در يکزمان فرموده خلق و بعث شما باراده الهى نيست مگر مانند خلق و بعث يکنفر در سهولت چون مشغول نميکند خدا را کارى از کار ديگر لذا تمام مسموعات را در يک آن با هم ميشنود و تمام مبصرات را در يک لحظه با هم ميبيند و هر چه را اراده کند ميگويد بشو ميشود و هر کارى براى او آسان است و خلق و بعث همه مانند خلق و بعث يکنفر است چون همه امثال يکديگرند و حکم امثال در ما يجوز و ما لا يجوز يکى است کسيکه بتواند يکنفر را خلق و بعث کند تمام مردم را هم ميتواند خلق و بعث کند و قمّى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که بما رسيده است و خدا داناتر است که گفتند اى محمّد بگمان تو ما خلق شديم اطوارى از نطفه و علقه و انشاء خلق آخر و گمان ميکنى که ما مبعوث ميشويم در يکزمان پس خدا فرمود
جلد 4 صفحه 282
ما خَلْقُکُمْ وَ لا بَعْثُکُمْ إِلَّا کَنَفْسٍ واحِدَةٍ فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ کُنْ فَيَکُونُ* و بنابر اين شايد مراد اشاره باشد بآنچه بيان شد در سوره بقره ذيل آيه فقلنا اضربوه ببعضها در تحت عنوان تبيين سماوى از کيفيّت احياء موتى بعد از آمدن بارانيکه طبع منى دارد و جذب آن ذرّه باقيه از انسان ذرّات مناسبه خود را که اين اطوار بر انسان طارى ميشود و قيام مينمايد ولى باراده الهى طول نميکشد بلکه بفوريّت انجام ميگيرد پس کيفيّت خلق و بعث يکى است و تفاوت بطول و قصر مدّت است باراده خدا و براى بيان سعه قدرت خويش فرموده اى فرزند آدم مگر نمى‌بينى که خدا باختلاف ايّام و فصول داخل ميکند شب را در روز و روز را در شب چنانچه قمّى ره فرموده که آنچه کم ميشود از شب داخل ميشود در روز و آنچه کم ميشود از روز داخل ميشود در شب و مسخّر اراده خود فرموده براى بهره بردارى بندگان آفتاب و ماه را که هر يک در مسير معيّن خودشان بدون کمترين انحراف و اختلاف و سبقت و فتورى تا وقت مقدّر الهى از ماه و سال و قيامت سير ميکنند و خداوند از باطن اعمال شما با خبر است تمام اينها که ذکر شد از ملکيّت حقّه حقيقيه و علم و قدرت و کلمات بى‌نهايت و انتظام امور عالم دليل است بر آنکه خدا حق و ثابت و مستحق پرستش و ستايش است و غير او هر چه باشد باطل و زائل و ناقابل براى شرکت با او است و او است برتر و بالاتر از هر چيز و بزرگى که همه در برابر او هيچ ميباشند.