اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ قالُوا أَ إِذا ضَلَلنا فِي الأَرض‌ِ أَ إِنّا لَفِي خَلق‌ٍ جَدِيدٍ بَل هُم بِلِقاءِ رَبِّهِم کافِرُون‌َ «10»
و گفتند آيا زماني که ما گم شديم در روي زمين يعني مرديم و هيچ اثري از ما باقي نماند آيا ما دو مرتبه خلق مي‌شويم و تجديد مي‌شويم!.
يعني زنده مي‌شويم که اينکه جمله انکار اصل معاد است و بسيار مورد تعجب است زيرا اينکه کلام فقط مقاله طبيعي است که منکر خدا است و اينکه مشرکين که اصنام خود را مي‌پرستيدند و طريقه خود را دين حق مي‌گفتند و ديگران را بر باطل مي‌دانستند چه گونه منکر معاد مي‌شوند!
وَ قالُوا اينکه مشرکين يا طبيعي، دهري لا مذهب.
أَ إِذا ضَلَلنا استفهام انکاري است يعني هرگز چنين نيست که ما زماني که گم شديم.
فِي الأَرض‌ِ در صفحه زمين و از بين رفتيم و فاني و نابود شديم.
أَ إِنّا لَفِي خَلق‌ٍ جَدِيدٍ چنان چه حکما اعاده معدوم را محال دانستند.
اعادة المعدوم ممن امتنعا || و بعضهم فيه الضرورة ادعي
لکن اينکه براي معدوم صرف است ولي به موت انسان معدوم نمي‌شود. اما بدنش خاک مي‌شود تغيير صورت داده شده چنانچه نطفه علقه مضغه لحم و استخوان مي‌شود باز همين خاک تغيير صورت پيدا مي‌کند و اما روحش فقط تعلق او از اينکه بدن بريده مي‌شود آن هم تعلق تدبيري باز تعلق ميگيرد.
جلد 14 - صفحه 452
بَل هُم بِلِقاءِ رَبِّهِم کافِرُون‌َ بلکه اين‌ها به ملاقات پروردگار خود کافر هستند و بر آنها پوشيده است.
يعني منکر معاد هستند نه حسابي و نه کتابي و نه بهشتي و نه جهنمي و نه ثوابي و نه عقابي فقط همين دنيا است آمدن و رفتن. و مسئله معاد قطع نظر از آيات قرآني و اخبار متواتره و ضرورت دين اسلام و ضرورت جميع اديان عالم ادله و براهين عقلي بر او قائم است:
اما طبيعي دهري لا مذهب از او سؤال مي‌شود از نفس طبيعت که آيا موجود است يا معدوم! اگر معدوم است معدوم چه نحوه تأثير دارد در ايجاد موجود و اگر موجود است آيا واجب است وجود او يا ممکن! اگر واجب است همان واجب الوجودي است که مليين قائل هستند تو نامش را طبيعت و دهر گذارده‌اي لذا در خبر است که مي‌فرمايد
«لا تسبوا الدهر لانه اسم من اسامي اللّه»
و اگر ممکن است احتياج به موجد دارد اگر موجد او هم طبيعت است تسلسل لازم مي‌آيد تا بايد منتهي شود به واجب و آن خدا است.
و اما غير طبيعي که قائل به وجود واجب الوجود و پروردگار عالمين و خالق آسمان و زمين هستند.
مي‌گوئيم: اگر قيامتي نباشد و فقط همين دنيا باشد اينکه کار بسيار لغو بلکه قبيح و ظلم است زيرا در دنيا بعضي ظالم بعضي مظلوم بعضي غني بعضي فقير بعضي صحيح بعضي سقيم بعضي سالم بعضي مريض بعضي متنعم بعضي مبتلاء هميشه بجان هم ريخته خون يکديگر را مي‌ريزند و اينکه دستگاه عبث و بيهوده و زشت و قبيح است و محال است از خدا صادر شود: أَ فَحَسِبتُم أَنَّما خَلَقناکُم عَبَثاً وَ أَنَّکُم إِلَينا لا تُرجَعُون‌َ (مؤمنون آيه 115) لذا مي‌فرمايد:
بَل هُم بِلِقاءِ رَبِّهِم کافِرُون‌َ مراد از لقاء رب لقاء رحمت و غضب و ثواب و عقاب و کتاب و حساب و جنت و نار است که به تمام اين‌ها کافر هستند نه آن که مجسمه قائلند که خدا جسم است و فرداي قيامت بر تخت مي‌نشيند و مؤمنين او را مي‌بينند و کفار محروم هستند.