اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لَو شِئنا لَآتَينا کُل‌َّ نَفس‌ٍ هُداها وَ لکِن حَق‌َّ القَول‌ُ مِنِّي لَأَملَأَن‌َّ جَهَنَّم‌َ مِن‌َ الجِنَّةِ وَ النّاس‌ِ أَجمَعِين‌َ «13»
خداوند مي‌فرمايد: و اگر بر فرض محال ما مي‌خواستيم هر آينه به طريق اجبار هر نفسي را هدايت کنيم قدرت داشتيم و لکن حق و ثابت است قول ما که در دنيا به آنها خبر داديم که هر آينه پر مي‌کنيم جهنم را از جن و انس مجموع آنها را.
توضيح کلام: اينکه که مقتضاي حکمت و مصلحت اينکه است که انسان به اختيار راه هدايت را اتخاذ کند نه به اجبار و زور سر نيزه زيرا خوبي و بدي به اجبار تحقق پيدا نمي‌کند لذا مي‌فرمايد:
وَ لَو شِئنا باجبار.
لَآتَينا کُل‌َّ نَفس‌ٍ هُداها قدرت داشتيم و لکن اينکه امر بر خلاف حکمت و مصلحت است زيرا حسن و قبح معلوم نمي‌شود مثلا اگر خداوند بهشت و جهنم را در دنيا آورده بود و مشهود خلايق قرار داده بود و ملائکه رحمت و عذاب را بالاي سر هر يک از افراد قرار داده بود احدي نمي‌توانست راه جهنم را بگيرد و نمي‌گرفت بايد انبيا را بفرستد، کتاب‌ها نازل کند بشارات و انذارات را خبر دهد و تکليفات را معين کند و انسان را مختار قرار دهد تا مؤمن و کافر، مطيع و عاصي، خوب و بد، مهدي و ضال، موافق و مخالف، دوست و دشمن از هم تميز داده شود لذا در قيامت که بهشت و جهنم و ملائکه رحمت و عذاب مشهود مي‌شود ايمان پذيرفته نمي شود مثل فرعون که موقع غرق بگويد ايمان آوردم لذا مي‌فرمايد: وَ لَيسَت‌ِ التَّوبَةُ لِلَّذِين‌َ يَعمَلُون‌َ السَّيِّئات‌ِ حَتّي إِذا حَضَرَ أَحَدَهُم‌ُ المَوت‌ُ قال‌َ إِنِّي تُبت‌ُ الآن‌َ وَ لَا الَّذِين‌َ يَمُوتُون‌َ وَ هُم کُفّارٌ- الايه (نساء آيه 18) چون حين احتضار پرده برداشته مي‌شود و بعد از موت مشهود
جلد 14 - صفحه 456
مي‌گردد ايمان و توبه به نحو اجبار است نه اختيار.
وَ لکِن حَق‌َّ القَول‌ُ مِنِّي گفتم و در قرآن مجيدم در موارد بسياري گوشزد بندگان کردم و رسولاني فرستادم و راه سعادت و شقاوت را نشان دادم و گفتم:
لَأَملَأَن‌َّ جَهَنَّم‌َ مِن‌َ الجِنَّةِ وَ النّاس‌ِ أَجمَعِين‌َ.
سؤال: اولا اينکه آيه منافي است با آيه شريفه يَوم‌َ نَقُول‌ُ لِجَهَنَّم‌َ هَل‌ِ امتَلَأت‌ِ وَ تَقُول‌ُ هَل مِن مَزِيدٍ (ق آيه 30) و ثانيا جميع جن و انس در جهنم نمي‌روند و مؤمنين آنها اهل سعادت هستند.
جواب: اما کلمه «هَل مِن مَزِيدٍ» خداوند هم زياد مي‌فرمايد و جهنم جاي خالي نمي‌ماند که عذاب باشد و دامن کسي را نگيرد زيرا لغو است، جهنم مملو از عذاب مي‌شود و اما اجمعين کلمه «من» تبعيضيه نفرمود جميع جن و انس را جهنم مي‌برم بلکه از جن و انس آنهايي که مستحق جهنم و عذاب هستند از جميع آنها پر مي‌کنم جهنم را.