سوره سجده(السجدة)، آیه ۱۳ · جزء ۲۱ · صفحه ۴۱۶
وَلَوْ شِئْنَا لَآتَيْنَا كُلَّ نَفْسٍ هُدَاهَا وَلَٰكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ
و اگر میخواستیم به هر انسانی هدایت لازمش را (از روی اجبار بدهیم) میدادیم؛ ولی (من آنها را آزاد گذاردهام و) سخن و وعدهام حق است که دوزخ را (از افراد بیایمان و گنهکار) از جنّ و انس همگی پر کنم!
معنی کلمات و عبارات
«وَ لَوْ شِئْنَا»: (نگا: انعام / ، هود / . «حَقَّ الْقَوْلُ»: (نگا: نمل / ). «لأَمَلاَنَّ جَهَنَّمَ ...»: (نگا: اعراف / ).
نزول
سال ۷ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۳ رویداد)
نکات آیه
۱ - مشیت خداوند، به هدایت حتمى و تکوینى همه انسان ها، تعلق نگرفته است. «و لو شئنا لأتینا کلّ نفس هدیها»
۲ - امر هدایت، در دست خداوند است. «و لو شئنا لأتینا کلّ نفس هدیها»
۳ - خداوند، خواهان حرکت اختیارى انسان با ابزار و زمینه هاى معرفتى خویش، براى رسیدن به هدایت است. «و لو شئنا لأتینا کلّ نفس هدیها»
استدراک «و لکن حقّ...» در برگیرنده معنایى است که حاوى جواب «لو» است; یعنى، آیه، چنین معنایى را القا مى کند: «اگر ما مى خواستیم هدایت هر کسى را براى او مسلم مى کردیم، اما چنین نمى خواهیم، بلکه مى خواهیم که خود او تصمیم بگیرد. در نتیجه، کسانى که تصمیم به گمراهى مى گیرند، به جهنم خواهند رفت».
۴ - نفوس انسانى، در هدایت پذیرى، متفاوت اند. «کلّ نفس هدیها»
اضافه شدن «هُدى» به «ها» بیان کننده این معنا است که هر نفسى، هدایتى مخصوص و متناسب خودش را دارد و این حکایت از تفاوت نفوس مى کند.
۵ - وعده خداوند به انباشتن دوزخ از مجرمان جِنّى و اِنْسى، وعده اى حق و تخلف ناپذیر است. «و لکن حقّ القول منّى لأملأنّ جهنّم من الجِنّة و الناس أجمعین»
۶ - سوگند خداوند به انباشتن جهنم از مجرمان جنّى و انسى «و لکن حقّ القول منّى لأملأنّ جهنّم من الجِنّة و الناس»
لام در «لأملأنّ» براى قسم است و حکایت ازآن دارد که «القول» در فراز قبلى، سوگند است.
۷ - رهیدن از دوزخ، تنها در پرتو هدایت پذیرى اختیارى در دنیا ممکن است. «و لو شئنا لأتینا کلّ نفس هدیها و لکن حقّ القول منّى لأملأنّ جهنّم»
۸ - جن، همانند انسان، موجودى داراى شعور و اختیار و تکلیف و کیفر است. «لأملأنّ جهنّم من الجِنّة و الناس أجمعین»
۹ - تعلق مشیت خدا به هدایت کسى، بسته به وجود زمینه و شرایط مناسب است. «و لو شئنا لأتینا کلّ نفس هدیها و لکن»
به قرینه آیه پیش - که در آن از وضعیت مجرمان و درخواستشان مبنى بر بازگشت به دنیا جهت جبران گذشته، سخن گفته شده است - و نیز استدراکى که در همین آیه آمده است، عدم تعلق مشیت خداوند بر هدایت همه انسان ها، احتمال دارد به خاطر عدم وجود زمینه کافى باشد.
۱۰ - افعال خداوند، بر اساس مشیت او است. «و لو شئنا لأتینا کلّ نفس هدیها»
۱۱ - مشیت خداوند، تعلق نگرفته است که به درخواست کنندگان بازگشت به دنیا از آخرت، جواب مساعد بدهد. «ربّنا ...فارجعنا نعمل صلحًا... و لو شئنا لأتینا کلّ نفس هدیها»
فراز «حقّ القول منّى لأملأنّ جهنّم» مى تواند قرینه باشد به این که مراد از «لو شئنا لأتینا کلّ نفس هدیها» بازگشت دادن به دنیا و در واقع جواب مثبت دادن به درخواست مجرمان است.
۱۲ - هر کسى، هدایت مخصوص خود را دارد. «کلّ نفس هدیها»
اضافه «هدى» به ضمیر «ها» - که مرجع آن نفس است - حاکى از این است که هر نفسى، هدایت ویژه خود را دارد.
۱۳ - توجه به حتمیت کیفر اخروى و بى ثمرى ندامت در قیامت، عامل پرهیز از کفر و گناه است. «و لو ترى إذ المجرمون ... لأملأنّ جهنّم من الجِنّة و الناس»
۱۴ - همه مجرمان جنّى و انسى، در جهنم گرد مى آیند. «لأملأنّ جهنّم من الجِنّة و الناس أجمعین»
قید «أجمعین» به قرینه این که کسانى وجود دارند که به جهنم نخواهد رفت، عموم افرادى نیست، بلکه مفید عموم در نوع است. لازم به ذکر است که «ال» در «الجِنّة» و «الناس» عهد بوده و اشاره به افرادى خاص - که همانا مجرمان اند - دارد.
تفسیر (۹)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱–۱۴ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱–۱۴ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱–۳۰ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۱۳ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیه ۱۳ - پیامهای تفسیر نور
آیه ۱۳ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۱۳ - تفسیر روان جاوید
آیات ۱۱–۱۵ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۱۳
روایات و احادیث
موضوعات
دستهبندی موضوعی
انسان ها در جهنمعوامل اجتناب از گناههدایت همگانی انسان هاهدایت پذیری انسان هاعوامل اجتناب از کفرجنیان در جهنماختیار جنپشیمانی در قیامتدرخواست بازگشت به دنیاحتمیت کیفر اخرویاختیار در هدایتگناهکاران در جهنمتکلیف جنتفاوت انسان هاآثار هدایتشرایط هدایتهدایت انسان هاهدایتگری خدانجات از عذابحتمیت وعده های خدامنشأ هدایتاختیار انسانسوگندهای قرآنمشیت خداافعال خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۳۱)
- جنّیان، مکلّف و مختار در عقیده+۶ آیه
- گمراهی و انحراف انسان، برخاسته از سوء اختیار وی
- ازاد و مختار بودن انسان، در انتخاب راه درست+۳ آیه
- جنّیان، موجوداتی مکلّف به ادای تکالیف الهی+۵ آیه
- جبری نبودن هدایت و ضلالت انسانها، مقتضای مشیّت الهی+۵ آیه
- جنّیان، موجوداتی مختار در عقیده و اجرای کارها+۶ آیه
- جنّیان، موجوداتی دارای تکلیف و مسیولیّت+۴ آیه
- تهدید شدن جنّیان متمرّد، به عذاب سوزان جهنّم+۳ آیه
- اکنده شدن جهنّم، از جنّیان و انسانها
- جنّیان، موجوداتی قابل هدایت+۳ آیه
- سوگند خداوند به پُر نمودن جهنّم، از مجرمان جنّ و انس+۱ آیه
- انکار معاد و حیات مجدّد انسانها، از اسباب جاودانگی در اتش جهنّم+۴ آیه
- سوگند خدا، برای پر کردن جهنّم از انسانها و جنّیان (معاند)+۱ آیه
- غفلت ازقیامت و معاد، موجب گرفتاری به عذاب ابدی جهنّم+۱ آیه
- جرم و گناه، از موجبات گرفتاری به اتش دوزخ+۱ آیه
- حق بودن سخن خداوند، درباره پر کردن جهنّم، از جنّیان و انسانهای گمراه
- عطا شدن تورات به موسی(علیه السلام)، از جانب خدا
- عطای هدایت به هر انسان، در گرو مشیّت خدا
- غفلت جنّیان از قیامت، موجب گرفتاری انان به عذاب+۱ آیه
- غفلت جنّیان از قیامت+۱ آیه
- پر کردن جهنّم از انسانها و جنّیان، مورد تاکید خداوند به وسیله قسم
- سوگند خداوند نسبت به پر کردن جهنّم، از جنّیان و انسانهای کافر+۱ آیه
- غفلت از قیامت و فراموشی ان، موجب گرفتاری به عذاب جهنّم+۲ آیه
- بهرهمندی هر نفسی از هدایت، در صورت خواست و مشیّت خداوند
- انکار معاد و حیات مجدّد انسانها، مایه گرفتاری به شکنجه و عذاب ابدی در دوزخ+۴ آیه
- مُؤتی/ اسماوصفات
- حقّانیّت وعدههای خدا و تخلّفناپذیری ان+۱ آیه
- نجات از عذاب جهنّم، رهین هدایتپذیری اختیاری در دنیا
- مختار بودن انسانها، در انتخاب راه هدایت یا گمراهی+۴ آیه
- هدایت انسانها، به دست خدا و در اختیار او+۲ آیه
- جنّیان، موجوداتی قابل هدایت+۳ آیه