تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي کِتابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُهاجِرِينَ إِلاَّ أَنْ تَفْعَلُوا إِلى أَوْلِيائِکُمْ مَعْرُوفاً کانَ ذلِکَ فِي الْکِتابِ مَسْطُوراً «6»
شأن نزول: مفسرين نقل نموده‌اند که چون حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله به غزوه تبوک عزيمت فرمود، همه مسلمانان را به خروج امر نمود بعضى گفتند از پدر و مادر خود اجازه طلب کنيم؛ آيه شريفه نازل شد: «1» النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ: پيغمبر برگزيده سزاوارتر است و اولويت دارد به گروه گرويدگان از نفسهاى ايشان در همه کارهاى دين و دنيا، زيرا هر چه فرمايد عنى صلاح بنده و محض فلاح او است به خلاف اوامر نفس انسانى که موجب غوايت و سبب شقاوت است، و لهذا اولويت آن حضرت نسبت به مؤمنين بر طريق اطلاق واقع شده و مقيد نشده به بعضى دون بعضى، پس واجب است بر همه مؤمنان، که آن حضرت نزد آنها دوست‌تر باشد از نفس ايشان و امر او انفذ باشد از امر غير او و اتمّ باشد از شفقت بر غير او، و در حديث صحيح وارد شده که فرمود آن حضرت:
ما من مؤمن الّا انا اولى به فى الدّنيا و الاخرة «2».
«1» همان مدرک. ص 338.
«2» منهج الصادقين، ج 7، ص 283.
جلد 10 - صفحه 407
و نيز فرمود: و الّذى نفسى بيده لا يؤمننّ عبد حتّى اکون احبّ اليه من نفسه و ابويه و اهله و ولده و النّاس اجمعين. قسم به آن خدائى که جان من در تحت قدرت او است، ايمان نياورد البته البته هيچ بنده‌اى و مؤمن نباشد تا آنکه نباشم من دوست‌تر به او از خود او و پدر و مادر او و اهل و اولاد او و مردم تماما «1».
پس بايد فرمان آن حضرت از تمام فرمانها لازمتر باشد، و لذا صاحب عين المعانى گفته: محبت به آن حضرت سزاوارتر است از خود و غير خود از اقارب و اجانب «2».
وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ: و زنان او مادران ايشانند، يعنى نازل منزله ايشان در تعظيم و احترام نه در ساير احکام، زيرا ديدن آنها جايز نبوده و نسبت وراثت نداشته‌اند و به جهت احترام ايشان است تحريم نکاح آنان، پس در تحريم و استحقاق تعظيم مانند مادران، و در سواى آن در حکم اجنبيانند.
تنبيه: زنان پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله مادرهاى مؤمنينند در حرمت تزويج و استحقاق تعظيم، مادامى که باقى هستند در اطاعت خدا؛ و لذا در اکمال الدين صدوق روايت نموده: از حضرت قائم عجل اللّه فرجه سؤال شد از معنى طلاقى که تفويض فرمود حضرت رسول به امير المؤمنين عليهما السّلام. در جواب فرمود: بدرستى که خداوند، عظيم کرد شأن زنان پيغمبر را و مخصوص نمود شرف آنها را به اسم امهات، پس حضرت رسول فرمود اى ابا الحسن، بدرستى که اين شرف باقى است براى زوجات من مادامى که باقى باشند بر اطاعت خدا، پس هر يک از ايشان معصيت نمايند خدا را بعد از من به سبب خروج بر تو، طلاق بده تو او را در ازواج بودن و ساقط کن او را از شرف امهات بودن و از شرف مادر مؤمنين بودن «3».
وَ أُولُوا الْأَرْحامِ: و خويشاوندان، بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ: برخى از ايشان
«1» مدرک سابق.
«2» منهج الصادقين، (چ سوم اسلاميه)، ج 7، ص 283 بنقل از صاحب عين المعانى.
«3» کمال الدّين (چ دار الکتب 1395 هجرى)، ج 2، ص 459 از سعد بن عبد اللّه القمى ادامه حديث 21 از باب 43.
جلد 10 - صفحه 408
سزاوارترند در توارث، فِي کِتابِ اللَّهِ: در لوح محفوظ يا در آنچه نازل شده از قرآن، يعنى آيه موارث يا در اين آيه شريفه يا در آنچه حق تعالى مکتوب و مفروض ساخته. و بهر تقدير ايشان احقّند به ميراث، مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُهاجِرِينَ: از ايمان آورندگان يعنى انصار و هجرت‌کنندگان که پيغمبر ميان آنها برادرى داده يا از مؤمنان متؤاخى و مهاجران مکه و مدينه. اين بيان «اولوا الارحام» است يعنى اقرباى از اين گروه مذکور اولى هستند از جانب مؤمنين و مهاجرين بلکه ميراث برند از يکديگر.
تنبيه: آيه شريفه دليل است بر آنکه با وجود آباء و اولاد، به برادران و خواهران ارث نمى‌رسد، زيرا آنها اقربند در طبقه اولى. و همچنين طبقه ثانيه که برادران و خواهرانند، اقربند از طبقه ثالثه که عمومه و خئوله‌اند، پس اولى به ارث باشند از ثالثه.
إِلَّا أَنْ تَفْعَلُوا: مگر آنکه بکنيد، إِلى أَوْلِيائِکُمْ مَعْرُوفاً: بدوستان خود از مؤمنين و مهاجرين نيکوئى، يعنى وصيت کنيد بعضى از مال خود را براى هر که دوست داريد، يا در حال حيات چيزى از اموال خود به دوستان ببخشيد. مراد وصيت شخص است براى اخوان دينى و نسبى خود در صورتى که زائد بر ثلث نباشد يا زائد بر شرط اجازه ورّاث، کانَ ذلِکَ فِي الْکِتابِ مَسْطُوراً: هست آنچه ذکر شد در اين دو آيه از اولويت پيغمبر و توارث ذوى الارحام در قرآن يا در لوح محفوظ نوشته شده و ثابت گشته.
نکته: اين جمله مستانفه که در حکم خاتمه آن چيزى است که مذکور شد.
تبصره: آيه شريفه دال است بر ولايت و خلافت حضرت امير المؤمنين عليه السّلام بدين تقرير که: بعد از آيه «النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ» خدا فرموده: «وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي کِتابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُهاجِرِينَ» پس اولى به ولايت مشروط است بر سه شرط: 1- قرابت، 2- ايمان، 3- هجرت.
در صورتى که «من» بيانيه باشد و يا مشروط است به يک شرط، لکن با دارا بودن دو شرط ديگر به قاعده بودن مفضّل از جنس مفضل عليه، پس در هر صورت شخص اولى به ولايت داراى هر سه صفت باشد از قرابت و ايمان و هجرت. بنابراين تمام امت دعوى خلافت را در حق پنج نفر گفتند: حضرت
جلد 10 - صفحه 409
امير المؤمنين عليه السّلام، عباس و خلفاى ثلاث. اما خلفاى ثلاث اگرچه اهل ايمان و مهاجر بودند لکن از اقرباى حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله نبودند. اما عباس اگرچه از اقرباء و اهل ايمان بود ولى مهاجر نبوده بلکه طليق (آزاد شده) بوده؛ پس امامت و خلافت مخصوص حضرت على عليه السّلام است که داراى هر سه صفت بوده.
بيان ديگر: آيه «النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ» با ملاحظه آيه «أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ» که حضرت امير المؤمنين عليه السّلام نفس حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله است، و آنچه براى نفس پيغمبر باشد از اولويت بر مؤمنين، بايد براى کسى که به منزله نفس اوست باشد، چنانچه تصريح به اين فرموده در غدير خم. فرمود:
«الست اولى بکم من انفسکم» تمام جمعيت گفتند: بلى يا رسول اللّه پس فرمود:
«من کنت مولاه فهذا علىّ مولاه» «1». فتأمل و تبصر و تفهم.