آیه ۶ سوره احزاب

سوره احزاب(الأحزاب)، آیه ۶ · جزء ۲۱ · صفحه ۴۱۸

النَّبِيُّ أَوْلَىٰ بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنفُسِهِمْ وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَىٰ بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ إِلَّا أَن تَفْعَلُوا إِلَىٰ أَوْلِيَائِكُم مَّعْرُوفًا كَانَ ذَٰلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا

پیامبر نسبت به مؤمنان از خودشان سزاوارتر است؛ و همسران او مادران آنها [= مؤمنان‌] محسوب می‌شوند؛ و خویشاوندان نسبت به یکدیگر از مؤمنان و مهاجران در آنچه خدا مقرّر داشته اولی هستند، مگر اینکه بخواهید نسبت به دوستانتان نیکی کنید (و سهمی از اموال خود را به آنها بدهید)؛ این حکم در کتاب (الهی) نوشته شده است.

معنی کلمات و عبارات
«أَلنَّبِیُّ أَوْلی ...»: مراد این است که پیغمبر اسلام در جان و مال امّت محمّدی، حق تصرّف بیشتری از خود تصرّف مؤمنان در جان و مال خود دارد، و پیغمبر همیشه باید عزیزتر از جان و مال مؤمن در نزد مؤمن باشد، و فرمان و فرموده او مقدم بر اراده و خواست خود انسان (نگا: نساء / ). «أَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ»: همسران پیغمبر مادران امت محمّدی هستند، و لذا مؤمنان باید برابر فرمان آسمانی حرمت مقام مادری ایشان را رعایت کنند و یکایک مادران آسمانی را گرامی‌دارند (نگا: احزاب / ). «أُولُوا الأرْحَامِ، بَعْضُهُمْ أَوْلی بِبَعضٍ ...»: این قسمت از آیه، بیانگر این واقعیّت است که مؤاخات و برادری موجود میان مهاجرین و انصار مدینه در صدر اسلام، و مؤاخات و برادری منعقد در هر زمانی، موجب ارث بردن نمی‌باشد. «کِتَابِ اللهِ»: مراد لوح محفوظ یا قضا و قدر الهی است و یا مراد قرآن کلام آفریدگار است که قوانین ارث در آن مقرّر است (نگا: بقره / نساء / و و و . «إِلاّ أَن تَفْعَلُوا ...»: اشاره بدین نکته است که اگر انسان در حق دوستان نیکی کرد و از دارائی به جای مانده، قسمتی را برابر وصیّت، به آنان دهد، بلامانع است. «الْکِتَابِ»: مثل بالا. «مَسْطُوراً»: مکتوب. نوشته شده.
نزول
نکات آیه
۱ - پیامبراکرم(ص)، داراى ولایتى تام بر مؤمنان است. «النبىّ أولى بالمؤمنین من أنفسهم» ۲ - ولایت پیامبر(ص) بر مؤمنان، از ولایت خود آنان بر امورشان، برتر است. «النبىّ أولى بالمؤمنین من أنفسهم» ۳ - مؤمنان، داراى ولایت و حق تصمیم گیرى درباره امور مختلف خودند. «النبىّ أولى بالمؤمنین من أنفسهم» ۴ - مقام نبوّت، براى پیامبر(ص) حق ولایت و تصمیم گیرى ایجاد کرده است. «النبىّ أولى بالمؤمنین من أنفسهم» ۵ - همسران پیامبر(ص)، در حکم مادر مؤمنان اند. «و أزوجه أُمّهتهم» ۶ - رعایت احترام همسران پیامبر(ص) بر مؤمنان، لازم است. «و أزوجه أُمّهتهم» به منزله مادر معرفى شدن همسران پیامبر(ص) در آیه، به قرینه آیه پنجاه و سه - که در آن، ازدواج با همسران پیامبر(ص) حرام شده است - همان حرمت ازدواج است. این که از حرمت ازدواج با آنان، از چنین تعبیرى استفاده شده است، به خاطر یادآورى حرمت ویژه اى همانند مادران، براى همسران پیامبر است. ۷ - پیامبر(ص) همسران متعددى داشته است. «و أزوجه» ۸ - خویشاوندان نَسبى، در حقوق مقرر شده، بر دیگران ترجیح دارند. «و أُولوا الأرحام بعضهم أولى ببعض فى کتب اللّه» ۹ - خویشاوندان نَسبى، در ارث بردن از هم، بر مؤمنان و مهاجران اولویت دارند. «و أُولوا الأرحام بعضهم أولى ببعض فى کتب اللّه من المؤمنین و المهجرین» نوع مفسران برآن اند که مراد از اولویت خویشاوندان بر دیگران، اولویت در ارث است. ۱۰ - اولویت خویشان در ارث بردن، حکمى ثابت در کتاب خدا است. «و أُولوا الأرحام بعضهم أولى ببعض فى کتب اللّه» «فى کتاب» مى تواند خبر مبتداى محذوف مثل «هذا الحکم» باشد. در این صورت، استفاده مى شود که حکم اولویت یاد شده جزء احکام کتاب خداوند است. ۱۱ - خویشاوندى و حفظ آن، امرى مورد توجه صاحب شریعت است. «و أُولوا الأرحام بعضهم أولى ببعض» ۱۲ - قرآن، به عنوان کتاب الهى، منبعى براى تشریع قوانین مربوط به حقوق خویشاوندى است. «و أُولوا الأرحام بعضهم أولى ببعض فى کتب اللّه» ۱۳ - مهاجران و برادران دینى (انصار) در صدراسلام، از هم ارث مى بردند. «و أُولوا الأرحام... أولى... من المؤمنین و المهجرین» ذکر مفضلٌ علیه «المؤمنین» و «المهاجرین» نشان دهنده این است که مؤمنان به عنوان برادران دینى و مهاجران هجرت کرده از مکّه، از هم ارث مى بردند. ۱۴ - مؤمنان، و همسران پیامبر(ص) با وجود حکم مادرى داشتن آنها براى مؤمنان، از هم، ارث نمى برند. «و أزوجه أُمّهتهم وأُولوا الأرحام بعضهم أولى ببعض» احتمال دارد ذکر «أُولوا الأرحام...» پس از بیان مادر بودن همسران پیامبر براى مؤمنان، به خاطر دفع این شبهه باشد که حکم مادرى، ممکن است موجب ارث هم بشود. آیه، جواب مى دهد که خویشاوندى نَسبى، موجب ارث مى شود. ۱۵ - آنچه باعث ارث بردن مى شود، خویشاوندى نَسبى است و نه شبه خویشاوندى، مانند فرزند خواندگى، مادرى همسران پیامبر(ص)، برادرى دینى و... «ادعوهم لأباءهم ... و أزوجه أمّهتهم و أُولوا الأرحام بعضهم أولى ببعض فى کتب اللّه من المؤمنین و المهجرین» ۱۶ - خویشاوندان مؤمنان و مهاجران، به ارث بردن از آنها نسبت به دیگران، اولویت دارند. «و أُولوا الأرحام بعضهم أولى ببعض ... من المؤمنین و المهجرین» برداشت بالا، بنابراین است که «من المؤمنین» متعلق به عامل مقدر و وصف «أُولواالأرحام» باشد. ۱۷ - خویشاوندان نَسبى داراى ایمان، از مؤمنان ارث مى برند و نه خویشاوندان کافر آنان. «و أُولوا الأرحام بعضهم أولى ببعض ... من المؤمنین» واژه «من» ممکن است بیانى باشد; یعنى، أُولوا الأرحام مؤمن و مهاجر، در ارث، بر خویشان کافر اولویت دارند. ۱۸ - مؤمنان، مجازند تا وصیت کنند که بخشى از مال شان، به غیر خویشاوندان نَسبى، داده شود. «إلاّ أن تفعلوا إلى أولیائکم معروفًا» مراد از «أن تفعلوا...معروفاً» به قرینه این که سخن از ارث بردن خویشاوندان نَسبى است، تصمیم شخص به اِعطاى بخشى از مال اش، پس از مرگ، به غیر وارثان است. لازم به ذکر است که «تفعلوا» به تأویل مصدر مى رود و مبتدا است و خبرش - که چیزى مانند «حسن و...» - مى باشد محذوف است. ۱۹ - وصیت به اِعطاى بخشى از مال، به کسى، باید بر اساس متعارف باشد. «إلاّ أن تفعلوا إلى أولیائکم معروفًا» ۲۰ - اولویت خویشاوندان نَسبى براى ارث بردن، امرى است که در لوح محفوظ ثبت است. «و أُولوا الأرحام بعضهم أولى ببعض فى کتب اللّه ... کان ذلک فى الکتب مسطورًا» احتمال دارد که مراد از «الکتاب» لوح محفوظ باشد و احتمال دارد که منظور، کتاب هایى باشد که به انبیا(ع) داده شده است. برداشت بالا، بنابر احتمال نخست است. ۲۱ - اولویت خویشاوندان نَسبى براى ارث بردن، از جمله تعالیم آسمانى نازل شده در قرآن است. «و أُولوا الأرحام بعضهم أولى ببعض ... کان ذلک فى الکتب مسطورًا» «ال» در «الکتاب» مى تواند عهد و اشاره به قرآن باشد. ۲۲ - قرآن کریم، حتى قبل از نزول همه آیات آن، کتاب نامیده مى شده است. «کان ذلک فى الکتب مسطورًا» در صورتى که مراد از «الکتاب» قرآن باشد، اطلاق کتاب بر آن، در این سوره - که بى شک آخرین سوره نازل شده بر پیامبر(ص) نیست - نکته یاد شده را مى رساند. ۲۳ - وصیت به اِعطاى بخشى از اموال به غیر وارثان، امرى ثبت شده در کتاب (تشریع الهى) است. «إلاّأن تفعلوا إلى أولیائکم معروفًا کان ذلک فى الکتب مسطورًا» ۲۴ - در صورت وصیت مورّث به اِعطاى بخشى از مال اش به غیر وارث، وارثان، نسبت به آن مال، از اولویت برخوردار نخواهند بود. «و أُولوا الأرحام بعضهم أولى ببعض فى کتب اللّه ... إلاّأن تفعلوا إلى أولیائکم معروفًا»
تفسیر (۱۰)
روایات و احادیث

۲۵ - «عن أبى جعفر(ع) فى قول اللّه «و أُولوا الأرحام بعضهم أولى ببعض فى کتاب اللّه» إنّ بعضهم أولى بالمیراث من بعض لأنّ أقربهم إلیه[رحما] أولى به...; [منبع: تفسیر عیاشى، ج ۲، ص ۷۲، ح ۸۶; بحارالأنوار، ج ۱۰۱، ص ۳۳۷، ح ۱۸.] از امام باقر(ع) درباره این سخن خداوند « و أُولوا الأرحام بعضهم أولى ببعض فى کتاب اللّه» روایت شده که فرمود: بعضى از خویشاوندان، در ارث بردن بر دیگران مقدم اند، چون هر کس از نظر نَسبى نزدیک تر است، در ارث بردن مقدم است...». ۲۶ - «عن حنّان قال: قلت لأبى عبداللّه(ع) أىّ شىء للموالى؟ فقال: لیس لهم من المیراث إلاّ ما قال اللّه عزّوجلّ «إلاّ أن تفعلوا إلى أولیاءکم معروفاً; [منبع: کافى، ج ۷، ص ۱۳۵، ح ۳; نورالثقلین، ج ۴، ص ۴۲۱، ح ۲۷.] حنّان مى گوید: از امام صادق(ع) پرسیدم: چه چیز (از ارث) براى موالى مقرّر شده است؟ حضرت فرمود: براى آنان از میراث، چیزى نیست، مگر آنچه خداى عزّوجلّ در این آیه فرموده است: إلاّ أن تفعلوا إلى أولیائکم معروفاً». ۲۷ - «عن النبىّ(ص) قال: ما من مؤمن إلاّ و أنا أولى الناس به فى الدنیا و الأخرة اقرأوا إن شئتم: «النبىّ أولى بالمؤمنین من أنفسهم» فأیّما مؤمن ترک مالاً فلیرثه عصبته من کانوا . فإنْ ترک دیناً أو ضیاعاً فلیأتنى فأنا مولاه; [منبع: الدرالمنثور، ج ۶، ص ۵۶۶.] از نبى اکرم(ص) روایت شده است که فرمود: هیچ مؤمنى نیست مگر این که من به ولایت بر او از مردم دیگر در دنیا و آخرت سزاوارترم. اگر خواستید، بخوانید: «النبىّ أولى بالمؤمنین من أنفسهم» پس هر مؤمنى که مالى را بعد از خود بگذارد، خویشان اش هر که باشند، آن را به ارث مى برند. اگر بدهى برجا گذاشته باشد و یا نان خوران فقیرى از او باقى مانده اند، باید به من رجوع کند; زیرا من ولىّ او هستم».

موضوعات

دسته‌بندی موضوعی

فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۹۳)
  • همسران محمّد(علیه السلام)، دارای حرمتی ویژه+۱ آیه
  • ارث بردن مؤمنان مهاجر و انصار از یکدیگر به سبب هجرت و پیمان برادری در صدر اسلام+۲ آیه
  • نسخ حکم ارث بردن به سبب هجرت و پیمان برادری، در قران+۱ آیه
  • اولویّت خویشاوندان نزدیکتر به میّت، در ارث+۱ آیه
  • خویشاوندان نزدیکتر، مانع رسیدن ارث به خویشاوندان دورتر+۱ آیه
  • خویشاوندی از اسباب ارث در اسلام+۶ آیه
  • حرمت ازدواجمؤمنان باهمسران پیامبراسلام(صلی الله علیه واله)+۱ آیه
  • ارث بردن خویشاوندان نسبی از مؤمنان، منوط به ایمان انها
  • تحریم نکاح همسران پیامبر(صلی الله علیه واله)، مانند مادر
  • تحریم نکاح با همسران پیامبر مانند مادر
  • حرمت ابدی ازدواج با همسران پیامبر، پس از ان حضرت+۱ آیه
  • پیامبراکرم(صلی الله علیه واله)، دارای حق ولایت بر مؤمنان+۲ آیه
  • مؤمنان، دارای ولایت و حق تصمیمگیری، درباره امور مختلف خویش
  • مقام نبوّت پیامبراکرم(صلی الله علیه واله)، سبب پیدایش حقوق خاصّ برای وی
  • ارث بردن مؤمنان مهاجر و انصار از یکدیگر، به سبب هجرت و پیمان برادری در صدر اسلام+۲ آیه
  • نسخ حکم ارث بردن، به سبب هجرت و پیمان برادری، در قران+۱ آیه
  • اولویّت خویشاوندان نزدیک تر به میّت، در ارث+۱ آیه
  • خویشاوندان نزدیک تر، مانع رسیدن ارث به خویشاوندان دورتر+۱ آیه
  • خویشاوندی، از اسباب ارث در اسلام+۶ آیه
  • حرمت ازدواج مؤمنان، با همسران پیامبراکرم+۱ آیه
  • ضرورت مقدّم داشتن خویشاوندان نزدیک بر خویشاوندان دور، در ارث+۱ آیه
  • حرمت ازدواج با همسران محمّد+۱ آیه
  • ارث بردن، از اثار خویشاوندی نسبی+۳ آیه
  • پیوند خویشاوندی، مسیولیّت اور و موجب پیدایش حقوق ویژه+۳ آیه
  • قران، منبعی برای تشریع قوانین مربوط به حقوق خویشاوندی+۱ آیه
  • ارث بردن، از جمله حقوق خویشاوندی نسبی+۳ آیه
  • تقدّم خویشاوندان نزدیک در میراث، بر خویشاوندان دور+۱ آیه
  • اولویّت خویشاوندان نسبی، برای ارث بردن، امری ثبت شده در لوح محفوظ
  • اولویّت خویشاوندان نسبی، برای ارث بردن، از جمله تعالیم قرانی
  • ارث بردن خویشاوندان نسبی میّت، مشروط به مؤمن بودن انان
  • هجرت مؤمنان صدر اسلام، از محیط شرک الود مکّه به مدینه+۱۰ آیه
  • نیکی به خویشاوندان، از کارهای عرف پسند
  • وصیّت از ثلث به دوستان مؤمن، از موارد عمل به عرف و مورد تشویق خداوند
  • کتاب، از نام های قران+۱ آیه
  • ثبت گناه عمدی انسان، در لوح محفوظ+۱ آیه
  • حکم اولویّت خویشاوندان نَسَبی برای ارث بردن، ثبت شده در لوح محفوظ
  • نسخ حکم ارث بردن به وسیله هجرت باحکم ارثبری از طریق خویشاوندی، امری نوشته شده در لوح محفوظ
  • حکم به اجتناب از پدر خواندن کسی برای فردی، در صورت ناشناخته بودن پدر ان فرد، نوشته شده در لوح محفوظ+۱ آیه
  • حکم به لزوم برادر دینی دانستن فرد، در صورت نشناختن پدر او، نوشته شده در لوح محفوظ+۱ آیه
  • حکم لزوم اسناد فرزند حقیقی به پدر واقعی وی، نوشته شده در لوح محفوظ+۱ آیه
  • حکم مادر بودن همسران پیامبر برای مؤمنان، نوشته شده در لوح محفوظ
  • حکم حرمت ازدواج با همسران پیامبر، نوشته شده در لوح محفوظ
  • اولویّت خویشاوندان نسبی بر دیگران در حقوق مقرّر شده از سوی خداوند، مکتوب در لوح محفوظ
  • حق وصیّت به اعطای بخشی از اموال به غیر وارثان، ثبت شده در لوح محفوظ
  • ولایت تامّ پیامبر صلی الله علیه و اله بر مؤمنان و اولویّت وی بر خود انان در امورشان، نوشته شده در لوح محفوظ
  • حرمت ازدواج با مادر
  • همسران پیامبر، همانند مادران مؤمنان، در حرمت ازدواج
  • لزوم حفظ احترام محمّد صلی الله علیه و اله، با حرمت نگهداشتن همسرانش+۱ آیه
  • حرمت ابدی ازدواج با همسران محمّد، از ویژگیهای ان حضرت+۱ آیه
  • تقدّم و برتری حقوق پیامبر صلی الله علیه و اله بر حقوق مسلمانان
  • مقام نبوّت پیامبراکرم صلی الله علیه و اله، سبب پیدایش حقوق خاصّ برای وی
  • پیامبر صلی الله علیه و اله، دارای حق ولایت و حکومت بر مسلمانان+۳ آیه
  • صاحب اختیار بودن پیامبر صلی الله علیه و اله، در امور حکومتی و اجتماعی+۱ آیه
  • حق رای و مخالفت نداشتن مردم، در حکومت پیامبر صلی الله علیه و اله، پس از تصمیم ان حضرت بر چیزی+۱ آیه
  • حق ولایت و اطاعت پیامبر صلی الله علیه و اله، ناشی از مقام رسالت ان حضرت+۴ آیه
  • نبوّت، از مقامات رسول خدا صلی الله علیه و اله+۴ آیه
  • پیامبر صلی الله علیه و اله، دارای مقام ولایت+۲ آیه
  • برخورداری محمّد صلی الله علیه و اله، از مقام نبوّت+۵ آیه
  • محمّد صلی الله علیه و اله، دارای غریزه جنسی و نیازمند به همسر+۵ آیه
  • رسول خدا صلی الله علیه و اله، دارای حق ولایت و سرپرستی بر مؤمنان+۲ آیه
  • برخورداری پیامبر صلی الله علیه و اله از ولایت بر اهل ایمان، فراتر از ولایت انان بر نفس خود: النَّبِیُّ اَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ اَنْفُسِهِمْ
  • پیامبر صلی الله علیه و اله، دارای همسران متعدّد در یک زمان+۵ آیه
  • حرمت ازدواج با همسران پیامبر، پس از ان حضرت+۱ آیه
  • همسران پیامبر، در حکم مادرِ مؤمنان
  • ارث نبردن مؤمنان و همسران پیامبر از یکدیگر، با وجود حکم مادر بودن انان برای مؤمنان
  • پیامبر صلی الله علیه و اله، دارای ولایت تامّ بر اهل ایمان+۲ آیه
  • هجرت مؤمنان صدر اسلام، از محیط شرکالود مکّه به مدینه+۱۰ آیه
  • نسخ ارث بردن مهاجران و انصار از یکدیگر، پس از مدّتی در صدر اسلام
  • محمّد صلی الله علیه و اله برخوردار از مقام نبوّت+۴ آیه
  • منسوخ شدن ارث بردن غیر ارحام (مؤمنان مهاجر، همپیمانان، برادران دینی) با اختصاص ارث به ارحام+۲ آیه
  • وجوب پذیرش ولایت محمّد صلی الله علیه و اله+۲ آیه
  • وصیّتهای میّت، نافذ و دارای ارزش حقوقی+۳ آیه
  • وصیّت برای پرداخت مال به وارثان، جایز و دارای اعتبار قانونی+۱ آیه
  • جواز وصیّت مالی و انفاق برای موالیان و دوستان دینی
  • اولویّت خویشاوندان نسبت به مؤمنان و مهاجران در وصیّت، جهت بهرهمندی انان از اموال میّت
  • وصیّت مالی و انفاق برای غیر وارثان، حکمی ثبت شده در کتاب الهی
  • وصیّت مالی برای غیر وارثان، مانع اولویّت در برخورداری وارثان نسبت به ان قسم از مال
  • لزوم وصیّت برای غیر وارثان به اعطای بخشی از اموال میّت به انان بر اساس متعارف
  • وصیّت متعارف، معیار برخورداری غیر وارثان، از اموال میّت
  • ولایت پیامبراکرم صلی الله علیه و اله ولایتی ثابت و نوشته شده در کتاب خدا
  • پیامبراکرم صلی الله علیه و اله صاحب ولایت در دنیا و اخرت
  • ولایت پیامبر صلی الله علیه و اله نشیت گرفته از مقام نبوّت او
  • ولایت پیامبراکرم صلی الله علیه و اله بر مؤمنان برتر از ولایت خود انان بر امورشان
  • نسخ حکم ارث بردن، به سبب هجرت و پیمان برادری
  • همسران محمّد، دارای حرمتی ویژه+۱ آیه
  • حرمت ابدی ازدواج مؤمنان، با همسران پیامبر+۱ آیه
  • حکم مادر بودن همسران پیامبر برای مؤمنان، و حرمت ازدواج با انان، نوشته شده در لوح محفوظ
  • تشبیه همسران پیامبر، در حرمت ابدی ازدواج با انان، به مادر
  • تشبیه همسران رسول خدا به مادر در تعظیم و احترام انان
  • همسران متعدد برای پیامبر صلی الله علیه و اله در زمان واحد+۴ آیه
  • همسران پیامبر، در حکم مادر برای مؤمنان
  • ارث نبردن مؤمنان و همسران پیامبر از یکدیگر، با وجود حکم مادر بودن انان برای مؤمنان
  • حرمت ابدی ازدواج همسران محمّد، با مؤمنان+۱ آیه
واژه‌ها