تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْکُمْ إِذْ جاءَتْکُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها وَ کانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيراً «9»
بعد از آن تذکر فرمايد مؤمنان را نعمت فتح و ظفر را بر کافران:
«1» تفسير مجمع البيان ج 4 ص 339 و برهان ج 3 ص 295.
جلد 10 - صفحه 412
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا: اى کسانى که ايمان آورده‌ايد به خدا و رسول و معتقدات حقه ايمانيه، اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْکُمْ: ياد بياوريد نعمت خداى را که انعام فرمود به شما، إِذْ جاءَتْکُمْ جُنُودٌ: زمانى که آمدند به شما لشکرها در روز غزوه خندق و آنها ده هزار نفر بودند. فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً: پس فرستاديم بر ايشان باد را. مراد باد «صبا» است که خيمه‌هاى ايشان را از جاى برکند و همه را پراکنده ساخت. وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها: و لشکرهائى که نديديد شما ايشان را، يعنى ملائکه که هزار نفر بودند. وَ کانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيراً: و هست خداى تعالى به آنچه مى‌کنيد از تدبير و صلاح در باب دين و عمل صالح، بينا و شما را مجازات خواهد داد.
واقعه خندق: در شوال سال پنجم هجرت پيش آمد، و آن را غزوه احزاب نيز گويند، زيرا قريش از هر قبيله‌اى حزبى فراهم نمودند. بيست تن از بزرگان آنها با ابو سفيان و پنجاه نفر در خانه کعبه معاهده کردند که تا زنده باشند از حرب پيغمبر باز نايستد و به سوگندها معاهده را محکم نمودند. با چهار هزار نفر لشکر از مکه بيرون شدند. حضرت با اصحاب مشورت فرمود، سلمان رضوان اللّه عليه عرض کرد: در ممالک ما چون لشکرى انبوه بر بلدى تاخت کنند، از بهر حضانت شهر، خندقى حفر نمايند تا جنگ از يک طرف باشد. حضرت کلام او را پسنديدند، اصحاب او را تحسين کردند، انصار گفتند: سلمان از ماست، و مهاجر گفتند: سلمان از ماست، و حضرت فرمودند: «سلمان منّا اهل البيت» «1» پس امر نمودند به حفر خندق، هر ده نفر چهل ذرع، و حضرت به آنها مدد مى‌فرمود تا يک ماه تمام شد. طرق آن را هشت باب نهادند، و در هر بابى يک نفر مهاجر و يک نفر انصار مقرر با چند نفر که حافظ باشند. حصار مدينه استوار، و زنان و کودکان و اموال و اثقال را جاى دادند. سه روز پيش از آمدن قريش کارها منظم شد.
«1» بحار الانوار، ج 22 ص 348 روايت 64 بنقل از اختصاص و بهمين مضمون حديث 67 بنقل از رجال الکشى و خصوصا مجمع البيان، ج 1 ص 427 ذيل آيه 27، آل عمران و نيز بحار الانوار، ج 20 ص 198 بنقل از حاکم در المستدرک 3: 598.
جلد 10 - صفحه 413
جابر بن عبد اللّه روايت نموده که موقعى که خندق مى‌کنديم سنگى پيدا شد، به حضرت گفتيم، فرمود: آب بپاشيد. پس برخاست و از غايت گرسنگى سنگ بر شکم بسته بود. بيل و تيشه برداشت و آن را مانند پشته ريگ گردانيد «1».
ابو سفيان؛ حى بن اخطب را فرستاد تا به حيله و تدليس، يهود بنى قريظه را با خود همراه نمود و عهدنامه پيغمبر را گرفته پاره کرد. مسلمانان را اين قسمت کسرى در قلوب افتاد و حضرت آنها را وعده نصرت داد، چون لشکر کفار فوج فوج در عقب هم رسيدند، بعضى از مسلمين که دلهاى ضعيف داشتند از کثرت آنها ترسيدند چنانچه فرمايد: