تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَقَدْ آتَيْنا داوُدَ مِنَّا فَضْلاً يا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَ الطَّيْرَ وَ أَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ «10» أَنِ اعْمَلْ سابِغاتٍ وَ قَدِّرْ فِي السَّرْدِ وَ اعْمَلُوا صالِحاً إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ «11» وَ لِسُلَيْمانَ الرِّيحَ غُدُوُّها شَهْرٌ وَ رَواحُها شَهْرٌ وَ أَسَلْنا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ وَ مِنَ الْجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ مَنْ يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنا نُذِقْهُ مِنْ عَذابِ السَّعِيرِ «12» يَعْمَلُونَ لَهُ ما يَشاءُ مِنْ مَحارِيبَ وَ تَماثِيلَ وَ جِفانٍ کَالْجَوابِ وَ قُدُورٍ راسِياتٍ اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُکْراً وَ قَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّکُورُ «13» فَلَمَّا قَضَيْنا عَلَيْهِ الْمَوْتَ ما دَلَّهُمْ عَلى مَوْتِهِ إِلاَّ دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْکُلُ مِنْسَأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ کانُوا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ ما لَبِثُوا فِي الْعَذابِ الْمُهِينِ «14»
ترجمه
و هر آينه بتحقيق داديم داود را از جانب خود مزيّتى آنکه اى کوهها تسبيح گوئيد با او و تبعيّت پرندگان را و نرم گردانديم برايش آهن را
که بساز زره‌هاى رسا و اندازه نگاهدار در بافتن و بکنيد کار شايسته همانا من بآنچه ميکنيد بينايم
و مسخّر کرديم براى سليمان باد را سير بامدادش ماهى بود و شبانگاهش ماهى و جارى کرديم برايش چشمه مس گداخته و از جنّيان کسانى را که کار ميکردند پيش رويش باذن پروردگارش و آنکه سر مى‌پيچيد از آنها از فرمان ما ميچشانديم باو از عذاب آتش سوزان
ميساختند برايش آنچه ميخواست از قصرها و تمثالها و کاسه‌هائى مانند حوضها و ديگهاى ثابت و استوار بجا آوريد اى آل داود شکر را و کمى از بندگان من شکر گزارند
پس چون حکم کرديم بر او بمرگ راهنمائى نکرد آنها را بر مرگش مگر جنبنده زمين که ميخورد عصايش را پس چون بروى در افتاد ظاهر شد جنّيان که اگر بودند ميدانستند غيب را درنگ نميکردند در عذاب خوار کننده.
تفسير
خداوند متعال بحضرت داود که نسب و حسب او در سوره بقره ذيل قصّه طالوت و قتل جالوت بدست آن حضرت گذشت از بين انبياء سلف مزيّت و کرامت مخصوصى عنايت فرمود و آن اين بود که بکوهها امر فرمود که رجوع کنيد با او بتسبيح خدا و جواب گوئى کنيد از او در وقت تلاوت زبور قمّى ره نقل نموده که
جلد 4 صفحه 351
هر وقت داود عليه السّلام بصحرا ميرفت و قرائت زبور ميفرمود کوهها و پرنده‌ها و حيوانات وحشى با او تسبيح مينمودند چون تأويب در لغت ترجيع بتسبيح است و ترجيع بلند و آهسته نمودن صوت است و بازگردانيدن آن در حلق و قمّى ره اوّبى را به سبّحى للّه تفسير فرموده و بنابراين ظاهرا و الطّير عطف است بر محلّ جبال که منصوب است بنداء و بعضى اوّبى را بمعناى سيرى گرفته‌اند و گفته‌اند کوهها با آنحضرت سير مينمودند و همچنين پرندگان و بنابراين و الطّير عطف است بر فضلا يعنى داديم داود را مزيّتى و پرندگان را مسخّر او نموديم و مراد از سير کوهها و پرندگان ممکن است پيروى آنها از حضرت باشد بعنوان معجزه چنانچه گفته‌اند و محتمل است مراد بودن آنها در تحت اختيار حضرت باشد که هر جا بخواهد پرندگان بروند و کوهها معادن خودشان را ببرند و بعضى و الطّير برفع قرائت نموده‌اند و بنابراين محتمل است عطف بلفظ جبال باشد و ميشود عطف برياء در اوّبى يعنى اى کوهها تسبيح کنيد شما و پرندگان با او و نيز خداوند نرم فرمود در دست او آهن را مانند شمع که هر کار ميخواست با آن ميکرد بدون داغ کردن و کوبيدن آن در مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که خداوند بحضرت داود وحى فرمود که تو خوب بنده‌ئى هستى غير از آنکه از بيت المال ارتزاق ميکنى پس داود چهل روز گريه کرد تا خدا نرم فرمود براى او آهن را و بعد از آن هر روز يک زره ميساخت و هزار درهم ميفروخت پس سيصد و شصت زره ساخت و سيصد و شصت هزار درهم فروخت و مستغنى از بيت المال شد و دستور الهى راجع بساختن زره آن بود که رسا و تامّ و تمام باشد و حلقه‌هايش متناسب و مساوى باشد در باريکى و ضخامت و اصل سرد تتابع در حروف کلمه و کلام است لذا از حضرت رضا عليه السّلام نقل شده که مراد حلقه بعد از حلقه است که بايد در آن تقدير و تعديل را از دست نداد و آنکه بشکرانه اين موهبت آنحضرت خودش و اهل بيتش باعمال صالحه و عبادت و اطاعت خدا مشغول شوند و بدانند که خداوند بافعال آنها آگاه است همه را مى‌بيند و پاداش خير ميدهد و خداوند مسخّر فرمود براى حضرت سليمان پسر او باد را که ميبرد کرسى او را و سير ميداد او را در صبح يک ماه راه و در شام يک ماه راه چنانچه قمّى ره نقل فرموده خلاصه آنکه در يکروز مسافتى را که مردم معمولا در دو ماه
جلد 4 صفحه 352
مى‌پيمودند مى‌پيمود و نيز جارى فرمود براى او چشمه مس گداخته که مانند آب ميجوشيد و بيرون مى‌آمد از زمين در يمن و مسخّر فرمود براى او از جنّيان جماعتى را که کار ميکردند براى او در برابرش باذن خدا و هر يک از آنها سرپيچى ميکردند از فرمان الهى خداوند او را بآتش سوزان در دنيا يا آخرت عذاب ميفرمود و گفته‌اند خدا ملکى را موکّل آنها فرموده بود که تازيانه در دست داشت و هر يک از آنها تخلّف ميکرد از اطاعت حضرت او را ميزد بطوريکه ميسوخت و کار آنها اين بود که ميساختند براى او آنچه ميخواست از مسجدهاى معظم منيع و قصرهاى محکم رفيع که بمناسبت جايگاه بودن آنها براى حرب با شيطان يا انسان محراب ناميده شده و مجسّمه‌هائى بصورت درخت و گل و ميوجات و امثال اينها نه صاحبان روح که حرام است چنانچه از بيان امام صادق عليه السّلام مستفاد ميشود و قدحهاى بزرگى که مانند حوضها بودند چون جواب جمع جابيه بمعناى حوض است و حضرت سليمان گفته‌اند لشگرش را در آنها اطعام ميفرمود و ديگهاى بزرگيکه بر روى پايه‌هاى محکمى کار گذارده بودند و از جاى خودشان حرکت نميدادند و کسان حضرت داود مأمور شدند بشکرگزارى از نعم الهيّه که بايشان عطا فرموده بود بيش از ساير مردم بيشتر از آنها بقلب و لسان و اعضاء و شکور کسى است که اينچنين باشد در بيشتر اوقات و اين قبيل مردم در هر عصر و زمانى کم بودند و بعضى گفته‌اند شکور کسى است که خود را عاجز از اداء شکر الهى به بيند و بداند چون حقّ شکر خدا را کسى نميتواند ادا نمايد و توفيق شکرگزارى را هم خدا ميدهد و شکر لازم دارد از دست و زبان که برآيد کز عهده شکرش بدر آيد اعملوا آل داود شکرا و قليل من عبادى الشّکور و چون اجل حضرت سليمان بحکم خدا رسيد جنّيان را مطّلع نکرد از آن مگر موريانه که عصاى او را خورد پس چون بزمين افتاد مبيّن و آشکار شد بر مردم که جنّيان اگر علم غيب داشتند اينمدت تحمّل اعمال شاقّه‌اى را که از ترس او مينمودند نميکردند چون عقيده مردم در باره جنّيان اين بود که آنها علم غيب دارند و بعد از اين قضيّه فهميدند که ندارند در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که فرمود خداوند وحى فرمود بسليمان ابن داود عليه السّلام که علامت مرگ تو آنستکه بيرون مى‌آيد درختى در بيت المقدّس
جلد 4 صفحه 353
که نامش خرنوبه است پس حضرت سليمان يکروز ديد درختى روئيده فرمود نام تو چيست گفت خرنوبه پس برگشت آنحضرت بجانب محرابش و ايستاد و تکيه کرد بعصاى خود و قبض روح شد در هماندم و جنّ و انس مشغول بکار خودشان که بامر او ميکردند شدند بگمان آنکه او زنده است و نمرده و روز را بشب و شب را بروز مى‌آوردند و او ايستاده و ثابت بود تا موريانه عصاى او را خورد و آن شکست و سليمان افتاد بزمين آيا نشنيدى قول خداوند را فلمّا خرّ تبيّنت الجنّ تا آخر آيه و قمّى ره نقل نموده که چون خداوند بسليمان وحى فرمود که تو ميميرى بشياطين امر فرمود براى او اطاقى از آبگينه بسازند و در کنار دريا بگذارند و آنها عمل نمودند و حضرت داخل آن شد و بعصاى خود تکيه کرد و مشغول بتلاوت زبور شد و شياطين دور او بودند و نگاه ميکردند و جرئت فرار نداشتند در اينحال حضرت ملتفت شد که مردى با او در اطاق است ترسيد و فرمود تو کيستى عرض کرد من کسى هستم که از کسى رشوه نميگيرم و از پادشاهى نميترسم من عزرائيلم و روح او را قبض نمود در حاليکه بعصا تکيه کرده بود و در قبّه آبگينه جاى داشت و جنّيان او را ميديدند پس يک سال براى او کار ميکردند تا خدا موريانه را مبعوث فرمود و عصاى او را خورد پس چون افتاد برو بر زمين آشکار شد بر انس که جنّيان اگر ميدانستند غيب را درنگ نميکردند در عذاب‌خوار کننده اينطور اين آيه نازل شده و اين براى آنستکه مردم آنزمان ميگفتند جنّيان غيب ميدانند و بعد از افتادن سليمان دانستند که اگر جنّيان غيب ميدانستند کار نميکردند براى سليمان يک سال با آنکه او مرده بود و آنها گمان ميکردند زنده است و از بعضى از روايات استفاده ميشود که چون مدّت مکث حضرت سليمان باين حال طول کشيد بعضى از مردم قائل بخدائى او شدند چون ديدند نه ميخورد و نه ميآشامد و نه خسته از ايستادن ميشود و بعضى گفتند ساحر است و خود را اينطور بما ارائه ميدهد و بعضى که مؤمن بودند گفتند او بنده خدا و پيغمبر او است خدا هر طور ميخواهد با او معامله ميفرمايد و براى اين خداوند موريانه را مأمور بخوردن عصاى او فرمود و بنابراين ظاهرا جمله أن لو کانوا يعلمون تا آخر آيه بدل اشتمال است از جنّ مانند تبيّن زيد
جلد 4 صفحه 354
جهله و للانس مقدّر است و محتمل است تبيّن بمعناى بيّن باشد يعنى ظاهر کردند جنّيان براى مردم اين امر را بعمل خود که کار ميکردند براى سليمان با عدم اطّلاع بموت او و آن امر علم غيب نداشتن آنها است که مستفاد از جمله شرطيّه است چون تبيّن گاهى متعدّى استعمال ميشود و بعصا منسأه گفته ميشود براى آنکه حيوانات را بآن طرد مينمايند و بعضى آنرا بعصاى بزرگ و چوبدستى تفسير و ترجمه نموده‌اند و در مجمع از امام سجّاد و امام صادق عليهما السلام نقل نموده که تبيّنت الانس قرائت فرموده‌اند و در روايت قمّى ره و غيره از آنحضرت تصريح بنزول تبيّنت الانس انّ الجنّ لو کانوا يعلمون تا آخر آيه شده است و در اکمال از پيغمبر صلى اللّه عليه و اله نقل نموده که عمر حضرت سليمان هفتصد و دوازده سال بوده است.