تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ جِي‌ءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ يَتَذَکَّرُ الْإِنْسانُ وَ أَنَّى لَهُ الذِّکْرى «23»
وَ جِي‌ءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ: و آورده شود در آن روز جهنّم، يعنى ظاهر کرده شود از پس پرده حجاب و اهاويل آن باهل محشر نموده شود. يَوْمَئِذٍ يَتَذَکَّرُ الْإِنْسانُ:
در آن روز ياد کند و متذکّر شود آدمى گناهان خود را، يا عالم شود به قبح عمل خود و بدان پشيمانى خورد، وَ أَنَّى لَهُ الذِّکْرى: و از کجا باشد ياد کردن يا پند گرفتن؟ و او را از کجا باشد فايده تذکّر يافتن و پند گرفتن؟ چه ترتّب فايده و نفع منوط است بر تذکّر در دنيا نه آخرت. زيرا قيامت معارف ضرورى شود و حال آنکه ايمان بايد [به] اختيار باشد و آن در اينجاست نه آنجا.
تنبيه- على بن ابراهيم قمى (رحمه اللّه) از حضرت باقر عليه السّلام روايت نموده چون آيه «وَ جِي‌ءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ» نازل شد، از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از آن سؤال کردند، فرمود: خبر داد مرا جبرئيل به درستى که خدا- که نيست خدائى سزاوار پرستش و ستايش، مگر ذات يگانه او- وقتى ظاهر سازد و جمع فرمايد اولين و آخرين را، آورد جهنم را به هزار زمام و هر زمامى صد هزار ملک غلاظ و شداد براى آن حدّت و غضب و زفير و شهيق باشد، و شراره‌اى دارد که اگر خدا تأخير نياندازد خلايق را براى حساب، هر آينه هلاک شوند جميع آنها. پس بيرون آيد گردنه‌اى از آتش جهنّم و احاطه کند خلايق را، نيکان و بدان را، نباشد خلقى از بندگان خدا و نه ملکى و نه پيغمبرى مگر آنکه ندا کند: نفسى نفسى، و تو اى پيغمبر خدا ندا کنى: امّتى امّتى. پس بگذارند بر جهنّم، صراط را، باريک‌تر از مو و تيزتر از شمشير، سه قنطره دارد: اوّلى امانت و رحم و بر دوّمى نماز و بر سوّمى حکم پروردگار عالميان، و مکلّف شوند به مرور بر صراط. پس نگهدارد آنها را رحم و امانت، پس اگر نجات يافتند از آن، نگهدارد ايشان را نماز، پس اگر از نماز و اداى وظائف آن نجات يافتند، منتهى شود امر به حکم پروردگار عالميان و اين است فرمايش: «انّ ربّک
جلد 14 - صفحه 205
لبالمرصاد». «1»