آیه ۲۳ سوره فجر

سوره فجر(الفجر)، آیه ۲۳ · جزء ۳۰ · صفحه ۵۹۳

وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنسَانُ وَأَنَّىٰ لَهُ الذِّكْرَىٰ

و در آن روز جهنم را حاضر می‌کنند؛ (آری) در آن روز انسان متذکّر می‌شود؛ امّا این تذکّر چه سودی برای او دارد؟!

معنی کلمات و عبارات
«جِی‌ءَ»: آورده شد. مراد از حاضر آوردن دوزخ، پدیدار کردن و نشان دادن آن است (نگا: شعراء / ، نازعات / ). «یَتَذَکَّرُ»: به خود می‌آید. بیدار و هوشیار می‌شود. متوجّه می‌گردد و پند می‌گیرد. «أَنّی»: کی؟ این واژه اسم استفهام است و معنی نفی دارد. «الذِّکْری»: به خود آمدن. بیداری و هوشیاری. پند گرفتن.
نزول

سال ۳ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال

نکات آیه
۱ - روز قیامت، زمان عرضه جهنم بر حاضران «و جاْىء یومئذ بجهنّم» مراد از «آوردن جهنم به صحنه قیامت»، ممکن است انتقال آن به محشر و یا اظهار آن براى اهل محشر باشد. گفتنى است که در سوره هاى دیگر از نوع دوم سخن به میان آمده است. ۲ - جهنم، قابل مشاهده براى تمام اهل محشر «و جاْىء یومئذ بجهنّم» ۳ - حاضران در صحنه قیامت، در آغاز برپایى آن جهنم را مشاهده نمى کنند.* «و جاْىء یومئذ بجهنّم» ۴ - جهنم، مقهور کارگزاران صحنه قیامت و عرضه آن بر اهل محشر بر عهده آنان است. «و جاْىء» مجهول آوردن فعل «جىء»، بر وجود مأمور براى آوردن جهنم دلالت دارد. ۵ - قابلیت جهنم براى نقل و انتقال «و جاْىء یومئذ بجهنّم» ۶ - خطاکاران در قیامت با مشاهده جهنم، فرصت هاى از دست رفته را به یاد آورده و متوجّه آثار و پیامدهاى کردار خویش مى گردند. «یومئذ یتذکّر الإنسن» «ال» در الإنسان»، ممکن است عهد ذکرى و اشاره به انسانى باشد که در آیات پیشین، فریفته نعمت ها و شِکوه گزار تنگدستى ها معرفى شده است. هم چنین مى تواند براى استغراق باشد و تذکر یافتن را به همه انسان ها تعمیم دهد. آیات بعد، احتمال نخست را تقویت مى کند. ۷ - رفاه زدگان و ذلّت پنداران فقر، تنها به هنگام مواجه شدن با حوادث قیامت، به خطاى خویش پى برده، حقیقت را در خواهند یافت. «فأمّا الإنسن إذا ما ابتلیه ... یومئذ یتذکّر الإنسن» ۸ - مال دوستان و حرام خواران، در آخرت به ارزش حقیقى ثروت و لزوم مصرف آن در اطعام گرسنگان و فواید بزرگداشت یتیمان، پى خواهند برد. «لاتکرمون ... و لاتحضّون ... تأکلون ... تحبّون ... کلاّ ... یومئذ یتذکّر الإنسن» ۹ - قیامت، روز آشکار شدن حقایق براى همگان «یومئذ یتذکّر الإنسن» ۱۰ - کوبیده و نرم شدن زمین، احساس حضور در پیشگاه خداوند و صفوف فرشتگان و مشاهده جهنم، برطرف سازنده غفلت هاى انسان و احیاگر حس پندپذیرى در او است. «إذا دکّت الأرض ... یومئذ یتذکّر الإنسن» «یومئذ»، بدل براى «إذا» در «إذا دکّت الأرض...» و جمله «یتذکّر الإنسان» جزا براى آن است. ۱۱ - برطرف شدن غفلت ها در قیامت، سودى به حال انسان ندارد. «و أنّى له الذکرى» به قرینه «یتذکّر الإنسان» - که بر تذکّر یافتن انسان دلالت دارد - مراد از نفى تذکّر در «أنّى له الذکرى» نفى سودمند بودن آن است که براى مبالغه در آن، اصل تذکرپذیرى منتفى دانسته شده است; زیرا تذکّرى که سودمند نباشد، با نبود آن یکسان است. ۱۲ - در قیامت، هیچ زمینه اى براى تأثیر پند و موعظه وجود ندارد و شناخت حقیقت بى ثمر است. «و أنّى له الذکرى» «أنّى»; یعنى، «کیف» و «من أین» (چگونه و از کجا)، (العین). بنابراین استفهام انکارى در آیه شریفه متوجّه زمینه ها و عوامل است; یعنى، «چه عامل تأثیرگذارى وجود دارد که تذکر را براى انسان مؤثّر سازد؟»
تفسیر (۹)
روایات و احادیث

۱۳ - «[عن رسول اللّه فى قوله تعالى «و جىء یومئذ بجهنم» انّه] قال: یجىء بها سبعون ألف ملک یقودونها بسبعین ألف زمام; [منبع: مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۷۴۱; نورالثقلین، ج ۵- ، ص ۵۷۵، ح ۲۴.] [از رسول خدا(ص) درباره قول خداى تعالى «و جىء یومئذ بجهنم» روایت شده که ]فرمود: هفتاد هزار فرشته، جهنم را با هفتاد هزار بند مى کشند و مى آورند».

موضوعات

دسته‌بندی موضوعی

فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۴۸)
  • انسانها در قیامت، ارزومند انجام عمل صالح در دنیا برای حیات اخرتی خود+۱ آیه
  • جهنّمیان ارزومند پیش فرستادن توشهای برای عالم اخرت+۱ آیه
  • مشاهده جهنّم، زمینهساز ارزومندی انسان به فراهمساختن توشهای در دنیا برای حیات اخرتی خود+۱ آیه
  • خداوند، انذارکننده انسانها از اتش جهنّم
  • حیات اخرتی، حیات حقیقی برای انسان+۱ آیه
  • حیات اخرت، فاقد هرگونه زمینه و فرصت برای انجام دادن عمل و تکالیف+۵ آیه
  • تهدید مالاندوزان بیمسیولیّت، به عذاب سخت جهنّم+۶ آیه
  • خداوند، تهدیدکننده حرامخواران به اتش دوزخ+۲ آیه
  • نقل و انتقال جهنّم، در قیامت
  • تهدید ثروتاندوزان بیمسیولیّت، به عذاب جهنّم+۶ آیه
  • تهدید حرامخواران به اتش دوزخ+۲ آیه
  • ارزوی جهنّمیان، جهت پیش فرستادن کارهای نیک از دنیا، برای اخرت+۱ آیه
  • حسرت جهنّمیان، از تهیّه نکردن توشه اخرتی برای خود در دنیا+۱ آیه
  • نشان داده شدن جهنّم، در روز رستاخیز به دوزخیان+۱ آیه
  • مشاهده جهنّم در قیامت، مایه تذکّر دوزخیان به پیامدهای کردار خویش
  • فعلیّت داشتن جهنّم+۳ آیه
  • بیاعتنایی به یتیمان و تهیدستان، موجب گرفتاری به جهنّم+۱ آیه
  • اطعام نکردن به مساکین و بینوایان، از عوامل دوزخی شدن+۱ آیه
  • ثروتاندوزی (بدون پرداخت حقوق لازم)، از موجبات جهنّم+۶ آیه
  • دنیاطلبی، عامل گرفتاری انسان به جهنّم+۳ آیه
  • نجات از جهنّم و عذاب ان، غیر ممکن برای دوزخیان کافر و گناهکار
  • اطعام نکردن به مساکین و گرسنه رها کردن انان در جامعه، جرمی نابخشودنی+۱ آیه
  • حرمت ثروتاندوزی و انفاق نکردن ان در راه خدا+۴ آیه
  • حسرت و تاسّف بیفایده در قیامت، نتیجه تذکّر و بیرون امدن از خواب غفلت، در دنیا+۱ آیه
  • غفلتپیشگی در دنیا، سبب حسرت در قیامت+۱ آیه
  • حرمت ترک اطعام به مساکین و گرسنه رها کردن انان، در جامعه+۱ آیه
  • پذیرش موعظه، امری مطلوب و پسندیده+۲ آیه
  • حرمت بی احترامی و ادا نکردن حقوق یتیمان+۱ آیه
  • پیش فرستادن عمل صالح، شرط بهره مندی از حیات در اخرت+۱ آیه
  • تجلّی خداوند، در قیامت بر انسانها+۱ آیه
  • ظهور حاکمیّت خدا، در عرصه قیامت+۱ آیه
  • قیامت، روزی سخت و دشوار+۱ آیه
  • مشاهده جهنّم در قیامت، مایه پند و عبرتی بی حاصل برای انسان
  • بی ثمر بودن عبرت انسان، از مشاهده جهنّم، در قیامت
  • انسانها در قیامت، ارزومند اجرای عمل صالح در دنیا، برای حیات اخرتی خود+۲ آیه
  • قلب مطمین در قیامت، مورد خطاب خداوند، برای حضور در پیشگاه او
  • قیامت، روز به خاطر امدن تمام کوششها و تلاشها برای انسانها+۱ آیه
  • بی ثمر بودن عبرت و پندپذیری انسان از مشاهده عذاب جهنّم، در قیامت+۳ آیه
  • قیامت، صحنه عرضه جهنّم به کافران+۴ آیه
  • ارزوی انسان، هنگام مشاهده جهنّم، مبنی بر فراهم کردن توشه و پیش فرستادن عملی نیک، برای معاد و روز حیات واقعی+۱ آیه
  • بیتاثیری پند و موعظهها، در قیامت
  • تذکّر و بیدار شدن از خواب غفلت پس از مشاهده جهنم، عامل ندامت در قیامت+۱ آیه
  • ترک عمل صالح، عامل ندامت و پشیمانی+۴ آیه
  • مشاهده جهنّم از عوامل ندامت انسان، در کوتاهی خود نسبت به فراهم نمودن اعمالی در دنیا، برای اخرت خویش+۱ آیه
  • اظهار پشیمانی از سوی جهنّمیان به هنگام مشاهده جهنّم+۱ آیه
  • کافران، افرادی نادم در قیامت+۴ آیه
  • قیامت، زمان و وقت ظهور و بروز ندامتها و پشیمانی انسانها+۴ آیه
  • اشکار شدن ارزش حقیقی اکرام ایتام، در قیامت+۱ آیه
واژه‌ها