سوره فجر(الفجر)، آیه ۲۳ · جزء ۳۰ · صفحه ۵۹۳
وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنسَانُ وَأَنَّىٰ لَهُ الذِّكْرَىٰ
و در آن روز جهنم را حاضر میکنند؛ (آری) در آن روز انسان متذکّر میشود؛ امّا این تذکّر چه سودی برای او دارد؟!
معنی کلمات و عبارات
«جِیءَ»: آورده شد. مراد از حاضر آوردن دوزخ، پدیدار کردن و نشان دادن آن است (نگا: شعراء / ، نازعات / ). «یَتَذَکَّرُ»: به خود میآید. بیدار و هوشیار میشود. متوجّه میگردد و پند میگیرد. «أَنّی»: کی؟ این واژه اسم استفهام است و معنی نفی دارد. «الذِّکْری»: به خود آمدن. بیداری و هوشیاری. پند گرفتن.
نزول
سال ۳ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
نکات آیه
۱ - روز قیامت، زمان عرضه جهنم بر حاضران «و جاْىء یومئذ بجهنّم»
مراد از «آوردن جهنم به صحنه قیامت»، ممکن است انتقال آن به محشر و یا اظهار آن براى اهل محشر باشد. گفتنى است که در سوره هاى دیگر از نوع دوم سخن به میان آمده است.
۲ - جهنم، قابل مشاهده براى تمام اهل محشر «و جاْىء یومئذ بجهنّم»
۳ - حاضران در صحنه قیامت، در آغاز برپایى آن جهنم را مشاهده نمى کنند.* «و جاْىء یومئذ بجهنّم»
۴ - جهنم، مقهور کارگزاران صحنه قیامت و عرضه آن بر اهل محشر بر عهده آنان است. «و جاْىء»
مجهول آوردن فعل «جىء»، بر وجود مأمور براى آوردن جهنم دلالت دارد.
۵ - قابلیت جهنم براى نقل و انتقال «و جاْىء یومئذ بجهنّم»
۶ - خطاکاران در قیامت با مشاهده جهنم، فرصت هاى از دست رفته را به یاد آورده و متوجّه آثار و پیامدهاى کردار خویش مى گردند. «یومئذ یتذکّر الإنسن»
«ال» در الإنسان»، ممکن است عهد ذکرى و اشاره به انسانى باشد که در آیات پیشین، فریفته نعمت ها و شِکوه گزار تنگدستى ها معرفى شده است. هم چنین مى تواند براى استغراق باشد و تذکر یافتن را به همه انسان ها تعمیم دهد. آیات بعد، احتمال نخست را تقویت مى کند.
۷ - رفاه زدگان و ذلّت پنداران فقر، تنها به هنگام مواجه شدن با حوادث قیامت، به خطاى خویش پى برده، حقیقت را در خواهند یافت. «فأمّا الإنسن إذا ما ابتلیه ... یومئذ یتذکّر الإنسن»
۸ - مال دوستان و حرام خواران، در آخرت به ارزش حقیقى ثروت و لزوم مصرف آن در اطعام گرسنگان و فواید بزرگداشت یتیمان، پى خواهند برد. «لاتکرمون ... و لاتحضّون ... تأکلون ... تحبّون ... کلاّ ... یومئذ یتذکّر الإنسن»
۹ - قیامت، روز آشکار شدن حقایق براى همگان «یومئذ یتذکّر الإنسن»
۱۰ - کوبیده و نرم شدن زمین، احساس حضور در پیشگاه خداوند و صفوف فرشتگان و مشاهده جهنم، برطرف سازنده غفلت هاى انسان و احیاگر حس پندپذیرى در او است. «إذا دکّت الأرض ... یومئذ یتذکّر الإنسن»
«یومئذ»، بدل براى «إذا» در «إذا دکّت الأرض...» و جمله «یتذکّر الإنسان» جزا براى آن است.
۱۱ - برطرف شدن غفلت ها در قیامت، سودى به حال انسان ندارد. «و أنّى له الذکرى»
به قرینه «یتذکّر الإنسان» - که بر تذکّر یافتن انسان دلالت دارد - مراد از نفى تذکّر در «أنّى له الذکرى» نفى سودمند بودن آن است که براى مبالغه در آن، اصل تذکرپذیرى منتفى دانسته شده است; زیرا تذکّرى که سودمند نباشد، با نبود آن یکسان است.
۱۲ - در قیامت، هیچ زمینه اى براى تأثیر پند و موعظه وجود ندارد و شناخت حقیقت بى ثمر است. «و أنّى له الذکرى»
«أنّى»; یعنى، «کیف» و «من أین» (چگونه و از کجا)، (العین). بنابراین استفهام انکارى در آیه شریفه متوجّه زمینه ها و عوامل است; یعنى، «چه عامل تأثیرگذارى وجود دارد که تذکر را براى انسان مؤثّر سازد؟»
تفسیر (۹)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱–۳۰ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱–۳۰ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۲۳ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیات ۲۱–۲۶ - نکتههای تفسیر نور
آیات ۲۱–۲۶ - پیامهای تفسیر نور
آیات ۲۱–۲۶ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۲۳ - تفسیر روان جاوید
آیات ۱–۳۰ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۲۳
روایات و احادیث
۱۳ - «[عن رسول اللّه فى قوله تعالى «و جىء یومئذ بجهنم» انّه] قال: یجىء بها سبعون ألف ملک یقودونها بسبعین ألف زمام; [منبع: مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۷۴۱; نورالثقلین، ج ۵- ، ص ۵۷۵، ح ۲۴.] [از رسول خدا(ص) درباره قول خداى تعالى «و جىء یومئذ بجهنم» روایت شده که ]فرمود: هفتاد هزار فرشته، جهنم را با هفتاد هزار بند مى کشند و مى آورند».
موضوعات
دستهبندی موضوعی
آغاز برپایی قیامتانتقال جهنماهمیت اطعام فقرااهمیت اکرام یتیمبی ثمری تنبه در قیامتبی ثمری عبرت در قیامتتنبه اخروی خطاکارانتنبه مرفهانحرام خواران در قیامتحضور در قیامتذکر آثار اخروی عملعدد هفتادهزارعرضه جهنم در قیامتمال دوستان در قیامتمرفهان و حوادث قیامتمسؤولیت کارگزاران خداملائکه حاملان جهنمپایان غفلتکارگزاران خدا در قیامتمرفهان در قیامترؤیت جهنمخطاکاران در قیامترؤیت جهنم در قیامتانهدام زمیننقش ثروتویژگیهای جهنمحشر در قیامتحشر اخروی انسان هاظهور حقایق در قیامتعوامل عبرتویژگیهای قیامت
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۴۸)
- انسانها در قیامت، ارزومند انجام عمل صالح در دنیا برای حیات اخرتی خود+۱ آیه
- جهنّمیان ارزومند پیش فرستادن توشهای برای عالم اخرت+۱ آیه
- مشاهده جهنّم، زمینهساز ارزومندی انسان به فراهمساختن توشهای در دنیا برای حیات اخرتی خود+۱ آیه
- خداوند، انذارکننده انسانها از اتش جهنّم
- حیات اخرتی، حیات حقیقی برای انسان+۱ آیه
- حیات اخرت، فاقد هرگونه زمینه و فرصت برای انجام دادن عمل و تکالیف+۵ آیه
- تهدید مالاندوزان بیمسیولیّت، به عذاب سخت جهنّم+۶ آیه
- خداوند، تهدیدکننده حرامخواران به اتش دوزخ+۲ آیه
- نقل و انتقال جهنّم، در قیامت
- تهدید ثروتاندوزان بیمسیولیّت، به عذاب جهنّم+۶ آیه
- تهدید حرامخواران به اتش دوزخ+۲ آیه
- ارزوی جهنّمیان، جهت پیش فرستادن کارهای نیک از دنیا، برای اخرت+۱ آیه
- حسرت جهنّمیان، از تهیّه نکردن توشه اخرتی برای خود در دنیا+۱ آیه
- نشان داده شدن جهنّم، در روز رستاخیز به دوزخیان+۱ آیه
- مشاهده جهنّم در قیامت، مایه تذکّر دوزخیان به پیامدهای کردار خویش
- فعلیّت داشتن جهنّم+۳ آیه
- بیاعتنایی به یتیمان و تهیدستان، موجب گرفتاری به جهنّم+۱ آیه
- اطعام نکردن به مساکین و بینوایان، از عوامل دوزخی شدن+۱ آیه
- ثروتاندوزی (بدون پرداخت حقوق لازم)، از موجبات جهنّم+۶ آیه
- دنیاطلبی، عامل گرفتاری انسان به جهنّم+۳ آیه
- نجات از جهنّم و عذاب ان، غیر ممکن برای دوزخیان کافر و گناهکار
- اطعام نکردن به مساکین و گرسنه رها کردن انان در جامعه، جرمی نابخشودنی+۱ آیه
- حرمت ثروتاندوزی و انفاق نکردن ان در راه خدا+۴ آیه
- حسرت و تاسّف بیفایده در قیامت، نتیجه تذکّر و بیرون امدن از خواب غفلت، در دنیا+۱ آیه
- غفلتپیشگی در دنیا، سبب حسرت در قیامت+۱ آیه
- حرمت ترک اطعام به مساکین و گرسنه رها کردن انان، در جامعه+۱ آیه
- پذیرش موعظه، امری مطلوب و پسندیده+۲ آیه
- حرمت بی احترامی و ادا نکردن حقوق یتیمان+۱ آیه
- پیش فرستادن عمل صالح، شرط بهره مندی از حیات در اخرت+۱ آیه
- تجلّی خداوند، در قیامت بر انسانها+۱ آیه
- ظهور حاکمیّت خدا، در عرصه قیامت+۱ آیه
- قیامت، روزی سخت و دشوار+۱ آیه
- مشاهده جهنّم در قیامت، مایه پند و عبرتی بی حاصل برای انسان
- بی ثمر بودن عبرت انسان، از مشاهده جهنّم، در قیامت
- انسانها در قیامت، ارزومند اجرای عمل صالح در دنیا، برای حیات اخرتی خود+۲ آیه
- قلب مطمین در قیامت، مورد خطاب خداوند، برای حضور در پیشگاه او
- قیامت، روز به خاطر امدن تمام کوششها و تلاشها برای انسانها+۱ آیه
- بی ثمر بودن عبرت و پندپذیری انسان از مشاهده عذاب جهنّم، در قیامت+۳ آیه
- قیامت، صحنه عرضه جهنّم به کافران+۴ آیه
- ارزوی انسان، هنگام مشاهده جهنّم، مبنی بر فراهم کردن توشه و پیش فرستادن عملی نیک، برای معاد و روز حیات واقعی+۱ آیه
- بیتاثیری پند و موعظهها، در قیامت
- تذکّر و بیدار شدن از خواب غفلت پس از مشاهده جهنم، عامل ندامت در قیامت+۱ آیه
- ترک عمل صالح، عامل ندامت و پشیمانی+۴ آیه
- مشاهده جهنّم از عوامل ندامت انسان، در کوتاهی خود نسبت به فراهم نمودن اعمالی در دنیا، برای اخرت خویش+۱ آیه
- اظهار پشیمانی از سوی جهنّمیان به هنگام مشاهده جهنّم+۱ آیه
- کافران، افرادی نادم در قیامت+۴ آیه
- قیامت، زمان و وقت ظهور و بروز ندامتها و پشیمانی انسانها+۴ آیه
- اشکار شدن ارزش حقیقی اکرام ایتام، در قیامت+۱ آیه