اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ جِي‌ءَ يَومَئِذٍ بِجَهَنَّم‌َ يَومَئِذٍ يَتَذَکَّرُ الإِنسان‌ُ وَ أَنّي لَه‌ُ الذِّکري «23»
و آورده ميشود در آن روز بجهنم در آن روز متذکر ميشود انسان و چه فائده‌اي بر او دارد يادآوري!- (وَ جِي‌ءَ يَومَئِذٍ بِجَهَنَّم‌َ) اخبار در اينکه جمله بسيار است و ما بدو حديث که قريب المفاد است اکتفاء ميکنيم يکي از امالي شيخ طوسي (ره) مسندا از حضرت رضا از آباء طيبين خود از رسول اللّه (ص) فرمود:
(اذا کان يوم القيامة تقاد جهنم بسبعين الف زمام بيد سبعين الف ملک و تشرد شردة لولا ان اللّه تعالي حبسها لاحرقت السماوات و الارض).
ديگر حديث از ابي سعيد خدري مرفوعا روايت شده گفت: «چون اينکه آيه نازل شد صورت مبارک پيغمبر تغيير پيدا کرد، اصحاب خدمت امير المؤمنين (ع) خبر کردند شرفياب شد خدمت حضرت رسول عرض کرد:
بابي أنت و امي ما الذي حدث اليوم!-
قال: جاء جبرئيل فاقرأني: و جي‌ء يومئذ بجهنم. فقلت: کيف يجاء بها!- قال: يجي‌ء بها سبعون الف ملک يقودونها بسبعين الف زمام فشرد شردة لو ترکت لاحرقت اهل الجمع ثم اتعرض لجهنم فتقول: ما لي و لک يا محمّد (ص) فقد حرم اللّه لحمک علي فلا يبقي احد الا قال: نفسي نفسي و ان محمّد يقول: رب امتي امتي».
اقول: از اينکه آيه شريفه و از اينکه اخبار بلکه از آيه شريفه: يَوم‌َ نَقُول‌ُ لِجَهَنَّم‌َ
جلد 18 - صفحه 111
هَل‌ِ امتَلَأت‌ِ وَ تَقُول‌ُ هَل مِن مَزِيدٍ ق آيه 30. استفاده ميشود که جهنم حيواني است مثل افعي و مار که او را ملائکه ميآورند صحراي محشر و شعور و ادراک دارد که از او سؤال و جواب ميشود بلکه مأموريت دارد هر که را بقدر استحقاقش بسوزاند و عذاب کند:
از جهنم خبري ميشنوي || دست از دور بر آتش داري
پاي در کوره آهنگر نه || تا بداني که چه بر سر داري
(يَومَئِذٍ يَتَذَکَّرُ الإِنسان‌ُ وَ أَنّي لَه‌ُ الذِّکري) در روز قيامت پس از مشاهده عذاب الهي کفار و مشرکين و ارباب ضلال و معاندين و مخالفين و ناصبين و فاسقين ميفهمند که بر خلاف رفتند و آنچه خدا و رسول و قرآن و ائمه هدي و علماء اعلام و وعاظ فرموده بودند حق و صدق بوده. لکن اينکه پس از مشاهده فايده و نتيجه ندارد که ميفرمايد:
وَ لَيسَت‌ِ التَّوبَةُ لِلَّذِين‌َ يَعمَلُون‌َ السَّيِّئات‌ِ حَتّي إِذا حَضَرَ أَحَدَهُم‌ُ المَوت‌ُ قال‌َ إِنِّي تُبت‌ُ الآن‌َ وَ لَا الَّذِين‌َ يَمُوتُون‌َ وَ هُم کُفّارٌ أُولئِک‌َ أَعتَدنا لَهُم عَذاباً أَلِيماً نساء آيه 18- بلکه بر فرض محال اگر قبول شود و برگردند بدنيا باز همان آش و همان کاسه است که ميفرمايد:
وَ لَو رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنه‌ُ وَ إِنَّهُم لَکاذِبُون‌َ انعام آيه 28.