اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يا أَيَّتُهَا النَّفس‌ُ المُطمَئِنَّةُ «27»
کلام در نفس بسيار مفصل است و باعتباراتي اقسامي دارد و ما فقط اقتصار ميکنيم ببيان يک حديث از امير المؤمنين (ع) آنهم بنحو اختصار ترجمه ميکنيم و آن حديث اينکه است که:
کميل بن زياد پرسيد از امير المؤمنين (ع) آيا بمن تعريف مي‌فرمايي نفس مرا!- فرمود: کدام نفس را مي‌گويي!- عرض کرد: مگر انسان يک نفس بيشتر دارد!- فرمود: چهار نفس است نباتيه و حيوانيه و ناطقه و کلمة الالهيه و هر کدام پنج قوه دارند و دو خاصيت.
و اما قواي نباتيه: ما سکه جاذبه و هاضمه و دافعه و مربيه و اما خاصيت زياده و نقصان و اينها منبعث ميشوند از کبد.
و اما قواي حيوانيه سمع و بصر و شم و ذوق و لمس و اما دو خاصيت رضا و غضب.
و اما ناطقه: پنج قوه او فکر و ذکر و علم و حلم و نباهت و اما دو خاصيت او نزاهت و حکمت.
و اما کلمه الهيه: پنج قواي او بقاء در فناء و نعيم در شقاء و عز در ذل و فقر در غني و صبر در بلاء و دو خاصيت او حلم و کرم. بعد ميفرمايد: و عقل وسط کل اينها است.
اقول: نفس انساني که آن روح مجرد باشد که تعلق باين بدن گرفته واقع‌بين دو امر است يکي جنبه حيوانيت و قواي شهويه و غضبيه، و يکي جنبه ملکوتيه و قواي عقلانيه است که گفتند:
آدمي زاده طرفه معجوني است || کز فرشته سرشته و ز حيوان
گر کند ميل اينکه شود پس از اينکه || ور کند ميل آن شود به از آن
که در حديث دارد:
الانسان مرکب من العقل و الشهوة فمن غلب عقله علي شهوته
جلد 18 - صفحه 114
فهو اشرف من الملائکة و من غلب شهوته علي عقله فهو اخس من البهائم
، و گفتند: الانسان مرکب من روح و بدن و سر و علن و ظهر و بطن.
يا أَيَّتُهَا النَّفس‌ُ المُطمَئِنَّةُ مطمئنه از صفات نفس است چون نفس متصف ميشود بصفات مختلفه يکي از صفات نفس اماره است که انسان را وادار ميکند باعمال سوء مثل کفر و شرک و ضلالت و فسق و فجور که ميفرمايد: إِن‌َّ النَّفس‌َ لَأَمّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلّا ما رَحِم‌َ رَبِّي يوسف آيه 53. و اينکه اگر متابعت شهوات کرد بهيميه ميشود، و اگر متابعت قوه غضبيه نمود سبعيه ميشود، و اگر صفات خبيثه را دارا شد شيطانيه ميشود. و يکي از صفات نفس لوامه است و آن کساني ... هستند که: خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً عَسَي اللّه‌ُ أَن يَتُوب‌َ عَلَيهِم توبه آيه 102. که خود را ملامت ميکند بر اعمال سوء و پشيمان ميشود. و يکي از صفات نفس مطمئنه است و آن اينکه است که منقاد عقل شود در اعمال که عقل عملي ميگويند، و اطمينان قوت قلب است که هيچگونه تزلزل و اضطرابي و شک و شبهه‌اي در قلب نيايد، و يکي از صفات نفس زکيه است که تالي تلو عصمت است که هيچ آلودگي در قلب نباشد عملا و اخلاقا در تمام عمر علما و اخلاقا و عملا در درجه اعلي باشد پاک و پاکيزه.