تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ «1» مَلِکِ النَّاسِ «2» إِلهِ النَّاسِ «3» مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنَّاسِ «4»
الَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ «5» مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ «6»
ترجمه
بگو پناه ميبرم بپروردگار مردم
پادشاه مردم
معبود مردم
از شرّ وسوسه کننده‌اى که چون نام خدا برده شود دور ميشود
آنچنان کسى که وسوسه ميکند در دلهاى مردم
از جن و انس.
تفسير
خداوند متعال در اين سوره شريفه دستور فرموده به پيغمبر خود که بگو تا بگويند امّت تو پناه ميبرم بپروردگار مردم که آنها را خلق فرموده و پرورش داده و نگهدارى نموده و مينمايد و بپادشاه حقيقى مردم که تدبير و تقدير و تصرف و تسلّط و فرمان فرمائى در ملک وجود از آن او است و بمعبود مردم که منحصر در استحقاق ستايش و پرستش است و اينکه هر سه عنوان که ربوبيّت و سلطنت و الوهيّت باشد بناس اضافه شده با آنکه او پروردگار و پادشاه و معبود تمام موجودات است شايد بملاحظه آن باشد که مقصود بخطاب مردمند و آنها بايد در مواقع لازمه استعاذه نمايند و بدانند که پروردگار و فرمانفرما و معبود بحق آنان خداوند منّان است و وقتى که اين عناوين براى خداوند نسبت بانسان که اشرف و اعظم موجودات است ثابت شود براى غير آنان ثابت است و مردم بيشتر متوجه ميشوند که چنين پروردگار و پادشاه و معبودى دارند که مستقلا بآنها اضافه دارد و شايد نکته تکرار ناس و عدم اکتفاء بضمير هم همين باشد علاوه بر مراعات سجع و نظم کلام که معلوم است موقوف بآنست و در هر حال بايد پناه برد بخدا از شرّ شخص وسوسه کننده چون وسواس مصدر است و ظاهرا در معناى فاعل استعمال شده براى مبالغه در تحذير از آن که اين صفت دارد خناس است يعنى چون نام
جلد 5 صفحه 458
خدا برده شود عقب نشينى ميکند و قمى ره فرموده الخنّاس نام شيطان است و بنابر اين عطف بيان ميشود براى الوسواس و او آن چنان کسى است که وسوسه ميکند در دلهاى مردم که در سينه‌ها جاى دارد و اين شخص وسوسه کننده براى گمراه نمودن مردم از جنس جن و انس فراوان است که بايد از آنها بخدا پناه برد و بنابر آنکه الخنّاس اسم شيطان باشد يا بايد گفت اينجا در معناى وصفى خود استعمال شده که آن دور شدن بشنيدن اسم خدا است يا بايد گفت من الجنّة بيان جنس وسواس خنّاس است و النّاس عطف است بر وسواس و مراد آنست که بايد پناه برد بخدا از شر شيطان که از جن است و از شر مردم بد جنس ولى انصاف آنست که معناى اوّل ظاهر است و شياطين انسى بسيارند و شرح آن در سوره انعام گذشت در کافى و عياشى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که هيچ مؤمنى نيست مگر آنکه براى دل او دو گوش است در جوف او يک گوش در آن ميدمد وسواس خناس و يک گوش ميدمد در آن فرشته پس تأييد ميکند خدا مؤمن را بآن فرشته و اين مراد از تأييد خدا است آنان را بروح خود و قمى ره از آن حضرت نقل نموده که هيچ دلى نيست مگر آنکه دو گوش دارد بر يکى از آن دو فرشته مرشد و بر ديگرى شيطان مفتّن است اين امر ميکند او را و آن منع مينمايد همچنين از مردم شيطانى است که وادار مينمايد مردم را بگناهها چنانچه وادار مينمايد شيطانى که از جن است و شأن نزول اين سوره در سوره قبل گذشت و الحمد للّه على ما أنعم و الشّکر له على ما ألهم و الصلوة و السلام على سيّد العرب و العجم محمّد و آله مصابيح الظّلم و اللعنة على اعدائهم اجمعين من الأوّلين و الاخرين و قد بلغت بحول اللّه تعالى غاية مرادى و مرامى في أسعد الاوقات ليلة عيد الغدير من سنة ثلاث و ثمانين بعد الالف من الهجرة النبويّة صلّى اللّه عليه و آله و سلّم.