تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ما جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ وَ ما جَعَلَ أَزْواجَکُمُ اللاَّئِي تُظاهِرُونَ مِنْهُنَّ أُمَّهاتِکُمْ وَ ما جَعَلَ أَدْعِياءَکُمْ أَبْناءَکُمْ ذلِکُمْ قَوْلُکُمْ بِأَفْواهِکُمْ وَ اللَّهُ يَقُولُ الْحَقَّ وَ هُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ «4»
ما جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ: نيافريد خدا مر هيچ مردى را، مِنْ قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ:
جلد 10 - صفحه 403
دو دل در درون او، زيرا هر قلبى معدن روح حيوانى و منبع جميع قوا باشد، پس يکى بيش نشايد.
نکته: فايده ذکر «فى جوفه» زيادتى تصور و تجلى مدلول عليه قلب است کما فى قوله تعالى (الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ) چه استماع آن موجب است که نفس تصوير جوفى کند که مشتمل بر دو قلب باشد تا اسرع به انکار باشد.
تنبيه: مفسرين را در تفسير اين آيه شريفه وجوهى است:
1- تفسير برهان- از حضرت باقر عليه السّلام مروى است در اين آيه شريفه فرمود حضرت على بن ابى طالب عليه السّلام: جمع نشود دوستى ما و دوستى دشمن ما در جوف انسانى، بدرستى که خداوند قرار نداده براى شخص دو قلب، پس دوست دارد به يکى و دشمن دارد به ديگرى. و اما محب ما خالص گرداند دوستى را براى ما چنانچه خالص شود طلا به آتش که کدورتى در آن نيست.
پس هر که اراده کند بداند دوستى ما را امتحان کند قلب خود را، پس اگر مشارکت دارد در دوستى ما دوستى دشمن ما را، پس نيست از ما و نيستيم ما از او، و خداوند دشمن ايشان است و همچنين جبرئيل و ميکائيل و خدا دشمن است کفار را «1».
2- ابى مسلم گفته: آيه رد منافقان است، معنى آنکه ما هيچکس را دو قلب نيافريديم که به يکى ايمان آورد و به يکى کافر شود، بلکه يک قلب بيش نيست يا مؤمن است يا کافر «2».
3- منافقان گفتند آن حضرت را دو دل باشد: يکى با ما و ديگرى با اصحاب، حق تعالى فرمود دروغ مى‌گوئيد، خدا دو دل نيافريده.
4- آيه متصل به ما قبل باشد، يعنى ممکن نيست جمع ميان اتّباع متضادّين يکى اتّباع وحى و قرآن، و ديگر اتّباع کفر و طغيان.
وَ ما جَعَلَ أَزْواجَکُمُ اللَّائِي: و قرار نداده است زنان شما را که، تُظاهِرُونَ مِنْهُنَ: ظهار مى‌کنيد از ايشان، أُمَّهاتِکُمْ: مادران شما، يعنى حق تعالى زنى را که به او گفته باشيد (انت علىّ کظهر امّى) مادر شما نساخته او
«1» تفسير برهان، ج 3، ص 290 از محمد بن العباس.
«2» تفسير مجمع البيان، ج 4، ص 336، از حسن.
جلد 10 - صفحه 404
را، زيرا اجتماع زوجيت و مادر بودن از محالات است. در جاهليت، عرب زنان خود را به اين لفظ طلاق مى‌کردند، چون اسلام آمد نهى فرمود از آن و کفاره ظهار مترتب نمود.
وَ ما جَعَلَ أَدْعِياءَکُمْ أَبْناءَکُمْ: و نگردانيد خداى تعالى پسر خواندگان شما را پسران حقيقى شما. چه نبوّت امرى اصلى و پسر خواندگى امر عارضى، پس با يکديگر جمع نشود. در نزد عرب پسر خوانده ارث مى‌برد، حق تعالى آن را ردع فرمود که خدا قرار نداده پسر خوانده را پسر حقيقى تا حقوق اولاد مظاهره را مطلقه دانند و پسر خوانده را پسر خوانند، گفتار شما است به دهنهاى شما، يعنى سخنى است که محض قول باشد و حقيقتى در اعيان ندارد و از مصدر وحى نيست. وَ اللَّهُ يَقُولُ الْحَقَ: و خدا فرمايد سخن حق را که مطابق واقع و حقيقت ثابته دارد، وَ هُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ: و او راه مى‌نمايد به طريق حق.
بيان: آيه اول در حق اوس بن صامت آمد که زن خود را مظاهره ساخته بود، تفصيل آن در سوره مجادله مذکور است.
آيه دوم در باره زيد بن حارثه کلبى که مردم او را زيد بن محمد صلّى اللّه عليه و آله مى‌گفتند و حال آنکه او مملوک حضرت خديجه و او را قبل از وحى به حضرت بخشيده بود، و حضرت او را آزاد کرده بود. و در روايتى حضرت او را در سوق عکاظ خريده، چون مبعوث شد او را به اسلام دعوت نموده مسلمان شد.
روزى حارثه نزد حضرت ابى طالب آمد و گفت: آيا پسر برادر تو زيد را بفروشد يا آزاد کند؟ ابو طالب واقعه را معروض داشت، حضرت فرمود: او آزاد است هر جا مى‌خواهد برود. زيد از خدمت حضرت مفارقت نکرد و حضرت او را دوست مى‌داشت، و چون زيد بالاختيار عيال خود زينب را طلاق داد، پس از عده، حضرت او را به نکاح خود درآورد. جهودان و منافقان طعن زدند گفتند: پيغمبر ما را نهى کند از نکاح زن پسر، و خود زن پسر خود را نکاح نموده؛ حق تعالى فرمود:
پسر خوانده، پسر نتواند بود و گفتار شما حقيقتى و اصلى ندارد و مطابق واقع نيست، قول حق و راست آنست که خدا فرموده و راهنمائى نموده «1».
«1» مجمع البيان، ج 4، ص 337- 336.
جلد 10 - صفحه 405