آیه ۴ سوره احزاب

سوره احزاب(الأحزاب)، آیه ۴ · جزء ۲۱ · صفحه ۴۱۸

مَّا جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِّن قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ وَمَا جَعَلَ أَزْوَاجَكُمُ اللَّائِي تُظَاهِرُونَ مِنْهُنَّ أُمَّهَاتِكُمْ وَمَا جَعَلَ أَدْعِيَاءَكُمْ أَبْنَاءَكُمْ ذَٰلِكُمْ قَوْلُكُم بِأَفْوَاهِكُمْ وَاللَّهُ يَقُولُ الْحَقَّ وَهُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ

خداوند برای هیچ کس دو دل در درونش نیافریده؛ و هرگز همسرانتان را که مورد «ظهار» قرارمی‌دهید مادران شما قرار نداده؛ و (نیز) فرزندخوانده‌های شما را فرزند حقیقی شما قرارنداده است؛ این سخن شماست که به دهان خود می‌گویید (سخنی باطل و بی‌پایه)؛ امّا خداوند حقّ را می‌گوید و او به راه راست هدایت می‌کند.

معنی کلمات و عبارات
«قَلْبَیْنِ»: دو دل. «مَا جَعَلَ اللهُ لِرَجُلٍ ...»: مراد این است که همان گونه که خداوند برای کسی دو پدر، و یا دو مادر قرار نداده است، به کسی هم دو دل نداده است. «جَوْف»: درون. داخل. «تُظَاهِرُونَ مِنْهُنَّ»: بدانان می‌گوئید که پشت شما همچون پشت مادرم است. این کار را «ظِهار» می‌گویند. در جاهلیّت با گفتن (أَنتِ عَلَیَّ کَظَهْرِ أُمّی)، همسر برای ابد برای مرد حرام، و با این گفته همسر به منزله مادر او پنداشته می‌شد و آن را طلاق بدون رجعت بشمار می‌آوردند. حکم ظِهار در اسلام در سوره مجادله، آیات - خواهد آمد. «أَدْعِیَآءَ»: جمع دَعِیّ، فرزندخوانده‌ها.
نزول
نکات آیه
۱ - خداوند، براى هیچ کس، دو قلب قرار نداده است. «ما جعل اللّه لرجل من قلبین فى جوفه» ۲ - دفاع خداوند، از شخصیت پیامبر(ص) در مقابل نارواگویى هاى کافران «ما جعل اللّه لرجل من قلبین فى جوفه» این آیه در سیاق آیات مربوط به پیامبر(ص) قرار دارد و مى تواند با آن آیات، ربط معنوى داشته باشد. در شأن نزول آیه آورده شده است که کسى مدّعىِ داشتن دو قلب بود و با آن، خود را از پیامبر(ص) برتر مى دانست. خداوند، با نفى سخن او برترى دیگران را از پیامبر(ص) نفى و از آن حضرت دفاع کرده است. ۳ - التزام به دو امر حق و باطل، در یک زمان، ممکن نیست. «و لاتطع الکفرین ... و اتّبع ما یوحى إلیک من ربّک ... ما جعل اللّه لرجل من قلبین فى جوفه» احتمال دارد ذکر «ما جعل اللّه لرجل...» براى تبیین امر لزوم تبعیت از وحى و نهى از اطاعت از کافران و منافقان باشد; یعنى، آیه مى گوید تبعیت همزمان از تعالیم وحى و خواسته هاى کافران، قابل جمع نیست; چون انسان داراى دو قلب نیست که با یکى، این و با دیگرى، آن را قبول کند. ۴ - خداوند، ساختار وجودى انسان را، شکل و سامان داده است. «ما جعل اللّه لرجل من قلبین فى جوفه» ۵ - هر قلبى، کارکرد خود را دارد و تصمیمى غیر از قلب دیگرى مى گیرد. «ما جعل اللّه لرجل من قلبین فى جوفه» این فراز، در صورتى که به آیات قبل و یا بعد ربط داشته باشد، در صدد بیان این نکته است که همان گونه که دو قلب، در درون یک شخص قرار نمى گیرد، دو اعتقاد و یا دو پدرى و یا دو مادرى براى یک نفر ممکن نیست. و این، حکایت از آن دارد که کارکردِ هر قلبى، انحصارى است و اگر نه، جایى براى این تمثیل باقى نمى ماند. ۶ - ظِهار، هیچ گاه، همسر مرد را، در مقام مادر او، قرار نخواهد داد. «و ما جعل أزوجکم الّ--ى تظهرون منهنّ أمّهتکم» ۷ - در جاهلیت، ظِهار همسر از سوى شوهر، امرى رایج بوده است. «و ما جعل أزوجکم الّ--ى تظهرون منهنّ أمّهتکم» از کاربرد فعل مضارع «تظاهرون» - که دلالت بر استمرار دارد - استفاده مى شود که ظِهار، امر متداولى بوده است. ۸ - ظِهار، از بدعت هاى عصر جاهلى بود و منشأ الهى نداشت. «و ما جعل أزوجکم الّ--ى تظهرون منهنّ أمّهتکم... ذلکم قولکم بأفوهکم» این که خداوند ظِهار را از خود نفى کرده، حاکى است که چنین امرى، از بدعت هاى دوران جاهلیت بوده است. ۹ - در عصر جاهلیت، مردان، با ظِهار همسر خود، او را در ردیف مادر خود قرار داده و با او، ترک مراوده مى کردند. «و ما جعل أزوجکم الّ--ى تظهرون منهنّ أمّهتکم» این که خداوند فرموده است، ظِهار، همسر را در منزلت مادر قرار نمى دهد، به دست مى آید که مردان، با ظِهارِ همسر، مى خواسته اند با آنان ترک مراوده کنند; چون، بر این باور بودند که خلوت با مادر قطعاً، امر نادرستى است. ۱۰ - فرزندخوانده شدگان، هیچ گاه، فرزند حقیقى نیستند. «و ما جعل أدعیاءکم أبناءکم» «أدعیاء» جمع «دعى» و صفت مشبهه، به معناى اسم مفعول است. مراد از آن، نسبت دادن ادعایى فرزند (و یا هر چیزى) به شخص است. ۱۱ - در جاهلیت، فرزندخوانده شدگان، فرزند حقیقى تلقى مى شدند. «و ما جعل أدعیاءکم أبناءکم» آیه، ناظر به واقعیتى موجود در عصر ظهور اسلام و باقى مانده از دوران جاهلى است. چنان که نوع مفسران، به آن تصریح کرده اند، آیه درباره زیدبن حارثه، پسرخوانده رسول اللّه(ص) نازل شده است. ۱۲ - فرزند حقیقى تلقّى شدن فرزند خوانده شدگان، در عصر جاهلیت، خودساخته بود و منشأ الهى نداشت. «و ما جعل أدعیاءکم أبناءکم ذلکم قولکم بأفوهکم» ۱۳ - ظِهار همسر، تنها سخنى بیش نیست و در واقعیت تأثیر ندارد. «و ما جعل أزوجکم الّ--ى تظهرون منهنّ أمّهتکم ... ذلکم قولکم بأفوهکم» ۱۴ - ادعاى فرزند حقیقى بودن فرزندخوانده، تنها سخنى بیش نیست و در واقعیت تأثیر ندارد. «و ما جعل أدعیاءکم أبناءکم ذلکم قولکم بأفوهکم» ۱۵ - تشریع و گفتار خداوند، مطابق با حق و واقعیت است. «و اللّه یقول الحقّ» ۱۶ - بایسته است که انسان ها، به جاى حکم هاى ساختگى خود، به احکام الهى پابند باشند. «ذلکم قولکم بأفوهکم و اللّه یقول الحقّ و هو یهدى السبیل» ۱۷ - گفتارها و اظهار نظرها، وقتى متقن و پذیرفتنى است که مطابق با واقع و حق باشد. «ذلکم قولکم بأفوهکم و اللّه یقول الحقّ» ۱۸ - احکام، وقتى شرعى و قابل عمل اند که خداوند، آنها را تشریع و یا امضا کرده باشد. «و ما جعل أزوجکم الّ--ى تظهرون منهنّ أمّهتکم و ما جعل أدعیاءکم أبناءکم ذلکم قولکم بأفوهکم و اللّه یقول الحقّ» ۱۹ - خداوند، هدایت کننده انسان ها به راه درست است. «و هو یهدى السبیل»
تفسیر (۱۰)
موضوعات

دسته‌بندی موضوعی

فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۵۳)
  • قایلالصّدق
  • قلب انسان، دارای نقشی محوری در هستی و حیات انسان
  • ظهار، از بدعتهای عصر جاهلیّت
  • اطلاق فرزند حقیقی به فرزندخوانده، بدعتی در عصر جاهلیّت
  • لزوم انتساب پسر، به پدر حقیقی خود+۱ آیه
  • نسبت دادن فرزند به پدرش و نه مرد دیگر، عادلانهترین کلام در پیشگاه خداوند+۱ آیه
  • تبیین لزوم اسناد فرزند حقیقی به پدر، از جمله هدایتهای خداوند
  • نفی پدر بودن محمّد(صلی الله علیه واله) از پسرخواندهاش، زید بن حارثه+۱ آیه
  • نفی پدری (صلبی) محمّد(صلی الله علیه واله)، بر مردان دوران خود+۱ آیه
  • لزوم انتساب پسر، به پدر حقیقی وی+۱ آیه
  • عدم تاثیر تشبیه پشت همسر به پشت مادر، در پیدایش حکم مادری+۱ آیه
  • عدم تاثیر تشبیه پشت همسر به پشت مادر، در پیدایش حکم مادری+۱ آیه
  • طلاق همسر به صورت ظِهار، رایج در عصر جاهلیّت+۲ آیه
  • مبارزه اسلام با رسوم و اعمال جاهلی+۴ آیه
  • قابل جمع نبودن حق و باطل
  • گفتار (انشا و اِخبار) خداوند، مطابق با حق+۱ آیه
  • وجوب انتساب پسر، به پدر حقیقی وی+۱ آیه
  • لزوم صدا زدن پسرخوانده ها به نام پدران شان+۱ آیه
  • لزوم خطاب پسرخوانده ها، در صورت مشخص نبودن نام پدران انها به برادر یا نام مولا+۱ آیه
  • نفی حرمت از خطاب پسرخوانده ها به نام غیر پدران شان، در صورت خطا+۱ آیه
  • عدم شمول احکام فرزند، بر پسر خوانده+۱ آیه
  • ظهار، کاری حرام+۱ آیه
  • اختصاص احکام ظهار به مردان+۱ آیه
  • حرمت اجرای احکام فرزند بر فرزند خوانده+۲ آیه
  • حرمت الحاق فرزند دیگری به خود+۲ آیه
  • صداقت گفتارهای خداوند، و مطابق بودن انها با واقع+۲ آیه
  • دهان، مجرای سخن گفتن انسان+۱ آیه
  • زیدبن حارثه، پسرخوانده پیامبراکرم(صلی الله علیه واله)+۳ آیه
  • عدم جریان احکام فرزندی بر زید، در عین پسرخواندگی وی، برای پیامبراکرم(صلی الله علیه واله)+۲ آیه
  • نبود رابطه نسبی میان پیامبر(صلی الله علیه واله) و زید، علّت جواز ازدواج پیامبر(صلی الله علیه واله) با زینب (مطلّقه زید)+۳ آیه
  • فرزندخوانده را فرزند حقیقی دانستن، سخنی باطل
  • ظهار، سخنی بی اساس و دروغ+۱ آیه
  • ظهار همسر از ناحیه شوهر، امری رایج در جاهلیّت
  • محسوب نشدن همسران ظهار شده، در جایگاه مادر انسان، از سوی خداوند+۱ آیه
  • ظهار، سخنی در محدوده دهان و بی تاثیر
  • ظهار، از بدعتهای جاهلیّت+۱ آیه
  • تشبیه همسر به مادر در ظهار+۱ آیه
  • غیر واقعی و نادرست بودن تشبیه همسر به مادر، در ظهار+۱ آیه
  • ظهار همسر از سوی شوهر، کاری رایج در جاهلیّت+۲ آیه
  • حرمت ابدی همسر با ظهار، در عصر جاهلی+۲ آیه
  • انتساب فرزندخوانده به پدرخوانده وی (غیر پدر حقیقی) با عنوان فرزند حقیقی، سخنی خارج از حقیقت و صرف لقلقه زبان
  • لزوم انتساب فرزند خوانده به پدر حقیقی اش، در صورت شناخت پدر حقیقی وی+۱ آیه
  • مانع نداشتن انتساب فرزند خوانده به پدر خوانده اش، در صورت خطا و اشتباه+۱ آیه
  • مترّتب نشدن احکام فرزندی، بر فرزندخوانده
  • فرزندخواندگی، سنّتی رایج و بدعتی معمول، در جاهلیّت+۲ آیه
  • فرزندخوانده، به مثابه فرزند واقعی در جاهلیّت
  • زید بن حارثه، پسرخوانده پیامبر اکرم+۲ آیه
  • نقش اساسی قلب واحد، در تصمیم گیری انسان+۱ آیه
  • ازدواج پیامبر صلی الله علیه و اله با زینب، در پی نبود رابطه نسبی میان پیامبر صلی الله علیه و اله با شوهر زینب+۲ آیه
  • قرار داده نشدن دو قلب، در سینه مرد
  • ناسازگاری اطاعت از کافران و منافقان، با پیروی از وحی الهی
  • هدایت مردم، سنّت حتمی خداوند+۱ آیه
  • هدایت انسانها، به دست خدا و در اختیار او+۱ آیه
واژه‌ها