آیه ۵ سوره حمد

سوره حمد(الفاتحة)، آیه ۵ · جزء ۱ · صفحه ۱

معنی کلمات و عبارات
«إیَّاکَ»: تو را.
نزول

سال ۳ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال

نکات آیه
۱ - تنها خداوند شایسته و بایسته پرستش است. إیاک نعبد تقدیم مفعول (إیاک) بر فعل (نعبد) دلالت بر حصر دارد. ۲ - ربوبیت خدا بر هستى، رحمانیت و رحیمیت او و مالکیتش بر روز قیامت، دلیل شایستگى او براى پرستش رب العلمین. الرحمن الرحیم. ملک یوم الدین. إیاک نعبد ۳ - باور به ربوبیت خدا، رحمت آفرینى و مالکیتش بر روز جزا، وادار کننده آدمى به پرستش او رب العلمین. الرحمن الرحیم. ملک یوم الدین. إیاک نعبد ۴ - شناخت خدا و صفات او، راه دستیابى به توحید عبادى است. الحمد للّه رب العلمین ... إیاک نعبد ۵ - اندیشه هاى آدمى، پایه و اساس اعمال و رفتار اوست. الحمد للّه رب العلمین. الرحمن الرحیم. ملک یوم الدین. إیاک نعبد ۶ - نادیده انگاشتن خویش در محضر خدا، از آداب پرستش اوست. إیاک نعبد به کارگیرى «ما» به جاى «من» گاهى براى اظهار عظمت است و گاهى براى پرهیز از انانیت و خودبینى. قرینه هاى کلامى تعیین کننده مراد است و در اینجا به مناسبت عبودیت، پرهیز از انانیت و خودبینى مقصود است. لذا «نعبد» به صورت متکلم مع الغیر آمده است. ۷ - ایمان به خدا و صفات او، مایه باور به حضور همگان در پیشگاه اوست. الحمد للّه رب العلمین ... إیاک نعبد تغییر اسلوب کلام در سوره حمد، یعنى التفات از غیبت به خطاب حاوى نکاتى است، از جمله اینکه آدمى پیش از آگاه شدن به صفات خدا - مانند ربوبیت او بر هستى و ... - گویا احساس نمى کند که خداوند بر همه چیز حاضر و ناظر است; ولى پس از باور به ربوبیت او و سایر صفاتش، خود و دیگران را در محضر خدا مى یابد و او را در همه شؤونات حاضر مى بیند. ۸ - احساس حضور در پیشگاه خداوند از آداب عبادت است. إیاک نعبد از جمله نکته هاى التفات از غیبت به خطاب در سوره حمد، بیان ادب عبادت و دعاست; یعنى، شایسته است انسان به هنگام پرستش و دعا احساس کند که در پیشگاه خداوند حاضر است. ۹ - شایسته دانستن خدا براى عبادت و امید به رحمتهاى او، از انگیزه هاى پرستش خداست. الحمد للّه رب العلمین. الرحمن الرحیم ... إیاک نعبد مطرح ساختن عبادت خدا پس از توصیف او به ربوبیت، رحمانیت، رحیمیت و مالکیت روز جزا، بیانگر انگیزه هاى پرستش است; یعنى، چون خدا رب است، شایسته پرستش است و چون مردم به رحمت او نیازمندند، باید عبادتش کنند وبدان جهت که از عذاب آخرت مى هراسند، باید او را بپرستند. ۱۰ - ترس از عذابهاى اخروى و امید به پاداشهاى جهان آخرت، از انگیزه هاى آدمى براى عبادت خدا ملک یوم الدین. اءیّاک نعبد ۱۱ - شناخت خدا و صفات او، مایه نادیده انگاشتن خویش در پیشگاه خداوند است. الحمد للّه ... إیاک نعبد و إیاک نستعین ۱۲ - یکتا پرستى همگان، آرمان موحدان است. إیاک نعبد آوردن «نعبد» (ما عبادت مى کنیم) به جاى «أعبد» (من عبادت مى کنم) مى تواند اشاره به خواسته هر انسان موحدى باشد; یعنى، او با گفتن جمله «ما عبادت مى کنیم» بیان مى دارد که خواهان یکتا پرستى همگان است. ۱۳ - تنها حقیقتى که شایسته یارى جستن مى باشد، خداوند است. و إیاک نستعین ۱۴ - انسان در پرستش خدا و خلوص در آن، نیازمند امداد الهى است. إیاک نعبد و إیاک نستعین متعلق «نستعین» همه وظایفى است که از سوره حمد مى توان استفاده کرد و از آنها لزوم یکتا پرستى است که از «إیاک نعبد» به دست مى آید; یعنى: نستعینک على عبادتک و خلوصها. ۱۵ - انسان در عین دارا بودن اختیار در عبادت خدا، بدون اعانت او بر انجام آن توانا نیست. إیاک نعبد و إیاک نستعین ۱۶ - حمد و ستایش خدا، تنها با یارى او امکان پذیر است. الحمد للّه ... إیاک نستعین از وظایفى که از سوره حمد استفاده مى شود، لزوم ستایش خداوند است. بنابراین مى توان گفت این معنا نیز متعلق «نستعین» است; یعنى: نستعینک على ان نحمدک. ۱۷ - شناخت ربوبیت خدا بر تمام هستى و باور به رحمانیت و رحیمیت او و مالکیتش بر روز جزا، تنها با امداد الهى امکان پذیر است. الحمد للّه رب العلمین ... إیاک نستعین شناخت ربوبیت خدا و ... از تکالیفى است که مى توان آن را از سوره حمد برداشت کرد. لذا آنها نیز متعلق «نستعین» مى باشند; یعنى: نستعینک على ان نعرف ربوبیتک و ... . ۱۸ - انسان نیازمند یارى خداوند در تمامى امور خویش است. إیاک نستعین برخى برآنند که متعلق «نستعین» یعنى مورد استعانت، ذکر نشده تا حکایت از همه امور داشته باشد ; یعنى: نستعینک على امورنا کلها. ۱۹ - خداوند، توانا بر انجام تمامى خواسته هاى بندگان است. و إیاک نستعین برداشت فوق لازمه این معناست که مراد از استعانت، استعانت در همه امور باشد. ۲۰ - شناخت خداوند و صفات او (رب العالمین و ...)، آدمى را به توحید افعالى رهنمون خواهد کرد. إیاک نستعین چون جمله «إیاک نستعین» پس از توصیف خداوند به «رب العالمین» و ... آمده، بیانگر این است که شناخت خداوند، با آن صفات یاد شده، آدمى را به این مرحله مى رساند که غیر خدا را ناتوان ببیند و در نتیجه به توحید افعالى برساند. ۲۱ - باور همگان به توحید افعالى، آرمان موحدان است. إیاک نستعین به کارگیرى «نستعین» (استعانت مى جوییم) به جاى «أستعین» (استعانت مى جویم)، مى تواند اشاره به برداشت فوق باشد.
تفسیر (۹)
روایات و احادیث

۲۲ - از امام رضا (ع) روایت شده: ... «إیاک نعبد» رغبة و تقرب إلى اللّه تعالى ذکره و إخلاص له بالعمل دون غیره و «إیاک نستعین» إستزادة من توفیقه و عبادته و إستدامة لما أنعم اللّه علیه و نصره ...; [منبع: من لایحضره الفقیه، ج ۱، ص ۲۰۴، ح ۱۲ ; نور الثقلین، ج ۱، ص ۱۹، ح ۸۱.] ... «إیاک نعبد» ابراز رغبت و تقرب جستن عبد به سوى خداى تعالى و اظهار اخلاص در عمل براى اوست و نه غیر او و «إیاک نستعین» در خواست زیاده توفیق خدا و زیاده عبادت او و درخواست ادامه نعمتهاى داده شده و یارى خداوند است ...».

موضوعات

دسته‌بندی موضوعی

فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۳۳)
  • لزوم اخلاص در عبادت برای خدا
  • خداوند، شایسته استعانت+۱ آیه
  • درخواست هدایت به صراط مستقیم، از جمله موارد استعانت از خدا+۱ آیه
  • ناتوانی انسان از راهیابی به صراط مستقیم بدون امداد الهی+۱ آیه
  • انسان، نیازمند به امداد الهی در پرستش خدا و اخلاص در ان
  • انسان، نیازمند یاری خداوند در تمام امور خویش
  • شناخت خدا و صفات او، راه دستیابی به توحید افعالی+۳ آیه
  • خداوند یکتا، تنها معبود شایسته برای عبادت+۹ آیه
  • شناخت صفات خدا، راه دستیابی به توحید عبادی+۴ آیه
  • پرستش خالصانه خداوند، زمینه نیل به توفیق و امداد وی
  • عدم جواز استعانت از غیر خداوند، در عبادات
  • اظهار عبودیّت به درگاه خدا، ادبی مناسب برای دعا کردن+۱ آیه
  • وجوب توحید و اخلاص، در عبادت و بندگی خداوند+۶ آیه
  • اظهار عبودیّت به درگاه خدا، ادبی مناسب برای دعا کردن+۱ آیه
  • شایسته بودن اظهار نیاز به درگاه خداوند، هنگام دعا+۱ آیه
  • الگوی دیگران واقع شدن، از اثار سلوک در صراط مستقیم+۳ آیه
  • توحید و پرستش خدای یگانه، صراط مستقیم الهی+۵ آیه
  • ناتوانی انسان از راهیابی به صراط مستقیم، بدون یاری شدن از جانب خدا+۱ آیه
  • درخواست هدایت به صراط مستقیم، مهم ترین خواسته بنده خداپرست و عارف به مقام الهی+۱ آیه
  • درخواست هدایت به صراط مستقیم، شایسته ترین مورد برای استعانت از خدا+۱ آیه
  • امداد خدا، از عوامل هدایت به صراط مستقیم+۱ آیه
  • عبادت همراه با اخلاص، از عوامل رهنمون شدن به صراط مستقیم+۱ آیه
  • تنها خدا، شایسته عبادت+۱ آیه
  • وجوب پرستش خدای یگانه و پرهیز از پرستش غیر او+۷ آیه
  • لزوم استعانت گرفتن از خداوند، برای عبادت
  • توجّه به ربوبیّت خداوند، مقتضی پرستش او+۵ آیه
  • توجّه به رحمت عام و فراگیر خداوند، باعث عبادت او+۲ آیه
  • توجّه به مالکیّت خدا بر روز قیامت، و اداره کننده ادمی به پرستش او+۱ آیه
  • مالکیّت خدا بر قیامت، مقتضی انحصار استمداد به او در امور+۲ آیه
  • مالکیّت خدا بر قیامت، مقتضی عبادت خالصانه برای او+۲ آیه
  • وجوب عقیده به توحید و اخلاص، در عبادت و بندگی+۶ آیه
  • استعانت و یاری خواهی از خدا، زمینه هدایت به صراط مستقیم+۱ آیه
  • عبودیّت به درگاه خداوند، زمینه راهیابی به صراط مستقیم+۲ آیه
واژه‌ها