تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لا الضَّالِّينَ «7»
ترجمه
راه آنانکه انعام کردى بايشان نه آنانکه غضب شده است بر آنها و نه گمراهان..
تفسير
در معانى و تفسير امام (ع) از امير المؤمنين (ع) نقل فرموده که يعنى بگوئيد بنما بما راه کسانيرا که انعام فرمودى بر آنها بانکه توفيق دادى آنها را بديندارى و فرمانبردارى خود نه بمال و تندرستى همانا ايشان گاهى کافران و فاسقانند و آنانکه توفيق يافتند بدين و طاعت کسانى هستند که خداوند در باره آنها فرموده و کسيکه اطاعت کند خدا و پيغمبر را با کسانيکه انعام فرموده است خدا بآنها که پيغمبران و راست گفتار و کرداران و شهدا و صلحا باشند محشور خواهد بود و چه خوب رفقائى هستند آنها و کسانيرا که غضب شده است بر آنها يهودند که خدا در باره آنها فرموده آنها کسانى هستند که غضب کرده است و لعن فرموده خداوند آنها را و گمراهان نصارى هستند و آنها کسانى ميباشند که خداوند در باره آنها فرموده بتحقيق گمراه شدند از پيش و گمراه کردند بسيارى را و نيز از آنحضرت نقل شده که هر کس منکر خدا شود گمراه و مورد غضب الهى است و در معانى الاخبار از پيغمبر (ص) نقل شده که آنانکه خداوند بايشان انعام فرموده شيعيان على (ع) ميباشند که گمراه و مورد غضب الهى نشدند و خداوند بآنها نعمت ولايت على (ع) را کرامت فرموده است و از امام صادق (ع) روايت شده که آنها شيعه محمد (ص) و ذريه طاهره او هستند و آنانکه مورد غضب الهى شدند دشمنان ائمه اطهارند و گمراهان اهل شکّند که امام
جلد 1 صفحه 13
خودشان را نمى‌شناسند.
تحقيق بنظر حقير تمام اين تفاسير بيان مصداق است نهايت آنکه افراد واضحة و کامله را بيان فرمودند پس هر کس بر شاه راه هدايت اسلام مشى کند و عقائد حقه و اخلاق حسنه تحصيل نمايد و اعمال صالحه بجاى آورد او از کسانى است که خداوند بآنها انعام فرموده و هر کس از اين شاه راه منحرف شود چه تقصير و تفريط نمايد و چه مفرط و غالى شود هم مورد غضب الهى است و هم از گمراهان است و باين اعتبار هر دو فريق يکى هستند و کفر يک ملت است و نکته بلاغتى تفصيل بيان انطباق اين دو وصف است بر چنين شخصى که بيشتر وادار مى‌کند شخص را که مواظب خود باشد و منحرف نشود که اگر خداى نخواسته منحرف شود هم مورد غضب الهى است هم از گمراهان خواهد بود بنابراين فرمايش فيض رحمه اللّه در اين مقام که فرموده است اگر تقصير و تفريط نمود مانند يهود مصداق مغضوب است زيرا که بعد لازمه مغضوبيّت است و بعيد از شاه- راه کسى است که باو پى نبرده است و کوتاهى کرده است در پيدا کردن آن و تقصير و تفريط نموده است در اداء حق آن و گمراه کسى است که افراط و غلو ورزيده مانند نصارى و تند روى نموده و از شاه راه خارج شده است با آنکه از انصاف نميشود گذشت بيان لطيف دقيقى است ولى از حق هم نميشود گذشت خلاف تحقيق است زيرا هر کس در شاه راه هدايت مشى نميکند چه پيدا نکرده باشد بواسطه کندى و چه از راه پرت شده باشد بواسطه تند روى هم بعيد است و هم مغضوب و هم مطرود و هم گمراه و از مقصد خارج شده و بمقصود هم نرسيده علاوه بر آنکه قرآن کتاب خدا است که براى استفاده عموم خلائق فرستاده شده و ظواهر آن براى همه حجت است نهايت آن که احتمال ورود مبيّن و مخصص در کلام ائمه عليهم السلام ايجاب فحص و اجتهاد نموده است و اين معانى دقيقه از فهم عامه و ظواهر الفاظ خارج است بلى ممکن است يکى از بواطن قرآن باشد که ما نميتوانيم در آن حکمى بنمائيم مکر به بيان قطعى از معادن وحى يا انکشاف يقينى که براى هر کس روى نميدهد.
ايقاظ بدانکه سوره مبارکه حمد هفت آيه است و فاتحة الکتاب ناميده شده است براى آن که در اول قرآن ثبت شده و منافات ندارد که در مدينه نازل شده باشد زيرا ترتيب ثبت غير از ترتيب نزول است علاوه بر آنکه از ابن عباس و قتاده مروى است که
جلد 1 صفحه 14
در مکه نازل شده است و شايد هم دو مرتبه نازل شده باشد يک مرتبه در مکه و ثانيا در مدينه و باين مناسبت بسبع المثانى معروف شده و شايد بمناسبت همين تقدم رسمى است که ام الکتابش خوانده‌اند و شايد بمناسبت احتوائش بمعانى قرآن بر سبيل اجمال باشد که در ذيل عنوان تنبيه در شرح بسمله اشاره شد و بعيد نيست که ابتداء در مکه نازل شده باشد ولى پيغمبر (ص) مأمور باظهار و قرائت نبوده و بعد از فرض نماز باين کيفيت در مدينه طيبه مأمور باظهار شده است که اين خود بمنزله نزول ثانوى محسوب ميشود در هر حال قبلا گوشزد شد که اهل خلاف اين آيه را دزديدند و منکر شدند با آنکه بعدد هر سوره نازل شده و خودشان در مصاحف ثبت کردند و مائز بين سوره‌ها قرار دادند ولى چون قبلا با بيان اوفى در تحت عنوان مذکور بعرض رساندم که اين آيه مجمع انوار قرانيه و نقطه باء آن وجود مقدس علوى است خفاش صفتان با اين همه وضوح و روشنى اين آيه را نديدند و در نماز قرائت ننمودند با آنکه محدث عظيم الشأن ايشان ابو هريره نقل نموده که اعرابى در حضور پيغمبر (ص) در مسجد نماز خواند و پس از استعاذه بخدا از شيطان سوره فاتحه را بدون بسمله قرائت نمود پيغمبر (ص) فرمود نمازترا قطع کردى مگر نميدانى بسم اللّه الرحمن الرحيم جزء سوره حمد است و حمد جزء نماز است حال تصور کنيد وجوه محتمله در اين مقام را با آنکه حضرات معتقدند که عثمان خليفه سوم قرآن را جمع آورى و مرتب نموده آيا ممکن است احتمال بدهند که امام سوم خودشان اين آيه را بر قرآن افزوده و در يکصد و چهارده جاى آن ثبت کرده باشد در صورتى که اگر بسمله جزء قرآن نباشد لازم مى‌آيد قرآن يکسره نازل شده باشد و سوره سوره نباشد با آنکه مسلما قرآن بتدريج بر پيغمبر (ص) نازل شده و سوره سوره يا آيه آيه بوده است و بر فرض يکسره بوده عثمان که سهل است هيچ عاقلى که بخواهد کتاب کسى را جمع آورى نمايد بدون مناسبت مطالب آنکتاب را از يکديگر جدا نمى‌کند و يکعبارت را در يکصد و چهارده جاى آن کتاب تکرار نمى‌نمايد و بر فرض کسى ميخواست مرتکب چنين امرى شود مگر امير المؤمنين (ع) و اصحاب کبار ساکت مى‌ماندند و ميگذاردند اين عمل انجام يابد پس معلوم شد اين امر محال عادى بعلاوه بر خلاف عقيده آنها است احتمال دوم آنکه اعتقاد آنها اين باشد که بسمله نازل نشده يا اگر نازل شده يکمرتبه بيشتر نبوده ولى پيغمبر اکرم امر فرموده که قرآنها را اين طور ترتيب دهند العياذ باللّه پيغمبرى
جلد 1 صفحه 15
که خداوند در باره او ميفرمايد از پيش خود حرف نميزند هر چه ميفرمايد وحى الهى است و در مقام بيان کلام خداوند خطاب بخود را هم نقل ميفرمايد چگونه تصور ميشود اين کار را که بنده راضى نشدم بعثمان نسبت بدهم از پيش خود کرده باشد، احتمال سوم آنکه اين در ازمنه بعد واقع شده باشد آنهم انصاف آنستکه قابل تصديق نيست بلکه هيچ عاقلى احتمال نمى‌دهد زيرا اولا خداوند ميفرمايد بدرستى که ما خودمان نازل نموديم قرآن را و همانا ما مر او را هر آينه نگهبانيم با اين همه تاکيد در کلام خدا چه‌طور ميشود مسلمانى معتقد باشد که کسى بتواند بر قرآن چيزى بيفزايد بعلاوه عرض شد که اين کار کار هيچ عاقلى نيست، فرضا هم اگر معاندى بخواهد چيزى بر قرآن بيفزايد چيزى مى‌افزايد که براى خودش نافع باشد يا چيزى کم ميکند که براى خودش ضرر داشته باشد نه چيزيکه براى او نفع و ضررى نداشته باشد، بعد از اين مقدمات احتمالى که باقى ميماند اينستکه اين جماعت کور شده باشند و بسم اللّه الرحمن الرحيم را در قرآن نديده باشند و اين احتمال اگر چه در بدو نظر بعيد ميايد ولى با آن مقدمات که در تحت عنوان تنبيه بعد از شرح بسمله ذکر شد که اجمالش آنستکه تمام معانى قرآن بوجود جمعى نورى در بسمله موجود و امير المؤمنين (ع) نقطه تحت باء او است معلوم ميشود آنها چون آنحضرت را نديدند و نشناختند و منکر شدند خداوند ديده بصيرت آنها را بر دو زائل فرمود و بفرموده خداوند در آخرت هم کور محشور ميشوند چون اعراض از ذکر حقيقى حق کردند پس بفرموده خداوند هم در دنيا کورند هم در آخرت زيرا هر کس در دنيا کور باشد در آخرت هم کور است و هر کس در آخرت کور باشد لابد در دنيا هم کور بوده خداوند که ظالم نيست پس کورى دنياى اينها دليل بر کورى آخرتشان و کورى آخرتشان دليل بر کورى دنيايشان است، اين است که خداوند در باره آنها فرموده تاريکى آنها بالاى تاريکى است چون بيرون بياورد دستش را نمى‌بيند کسيکه خداوند باو نور عطا نفرموده نور ندارد حال باور کن اى عزيز که تا قلب نورانى نشود از قرآن جز خط سياه روى کاغذ سفيد نمى‌بيند و اگر ظلمانى شد آنرا هم نمى‌بيند چنانچه آنها نديدند خداوند ديده بصيرت ما را بگشايد تا الفاظ و معانى قرآن را ببرکت ولاى مولى و توسل بذيل عنايت خاندان عصمت و طهارت به‌بينيم و بشناسيم و بحق آن عمل نمائيم در عيون
جلد 1 صفحه 16
از امير المؤمنين (ع) نقل نموده که فرمود بسمله جزء فاتحه است و پيغمبر (ص) فاتحه را تلاوت ميفرمود و آيه آيه ميشمرد و ميفرمود فاتحة الکتاب هفت آيه است معلوم ميشود پيغمبر (ص) اين کار را ميکرد که کسى منکر جزئيت بسمله نشود و عجب آنستکه باز منکر شدند اعجب از همه آنکه از صراط الذين تا آخر سوره مسلما يک آيه است بنابر اين اگر بسمله جزء نباشد فاتحه شش آيه ميشود و آنها ظاهرا قبول دارند که فاتحة الکتاب هفت آيه است با اين وصف ميگويند بسمله جزء نيست و اين يک کورى باطنى است که از آن کورى ظاهرى بالاتر است کلام در اين مقام بطول انجاميد ولى چون از اشعه جمال علوى در اين خلال برهان ساطعى از کلام خداوند و فرموده مولاى متقيان يافتم براى اينکه بسمله جزء حمد است نميتوانم از ذکرش بگذرم و آن اين است که خداوند در سوره زخرف فرموده و انه فى ام الکتاب لدينا لعلى حکيم: يعنى و بدرستيکه شان آنستکه در سوره ام الکتاب نزد ما هر آينه على بحکمت کار فرما است پس بنص آيه شريفه امير المؤمنين (ع) در مقام حقيقت و نورانيت سوره حمد نزد خدا است و خود مولى فرمود من نقطه با بسم اللّه هستم پس آنحضرت در بسم اللّه است و خدا فرمود على (ع) در ام الکتاب است معلوم ميشود بسم اللّه جزء ام الکتاب است خوب ميخواهم برايت واضح کنم اگر چه بحمد اللّه تعالى روشن است مثلا اگر تو ندانى شاه کجا است سؤال کنى بگويند شاه در قصر سلطنتى است اگر يقين داشته باشى که شاه در طهران است آيا يقين پيدا نمى‌کنى که قصر سلطنتى جزء طهران است پس خداوند تصديق امير المؤمنين را فرموده در آنکه آنحضرت فرمود من نقطه باء بسم اللّه هستم و امير المؤمنين هم تصديق خدا را فرموده در آنکه خدا فرمود على در ام الکتاب است و اينها تکذيب هر دو را نمودند پس کافر شدند بخدا و على (ع) آنرا که دوستى على (ع) نيست کافر است گو زاهد زمانه گو شيخ راه باش و اين برهان واضح را نديدم کسى از مفسرين اقامه نموده باشد گويا از برکات وجود ذيجود علوى خداوند نصيب من فرموده بگير و غنيمت بدار و عجب آنستکه کسى از متکلمين شيعه را نديدم که باين آيه شريفه استدلال نموده باشد بر ولايت مطلقه آنحضرت با آنکه دلالتش واضح است و اسم مبارک صريحا ذکر شده است و ديگر جاى شبهه و اشتباه کارى براى ضعفاء الايمان و گمراه کنندگان باقى نميماند که بگويند چرا خداوند مقام ولايت را براى
جلد 1 صفحه 17
آنحضرت باسم در قرآن تعيين نفرموده است، و مخفى نماند که اگر ضمير در کلمه انّه در آيه شريفه بقرآن هم راجع شود دلالت بر مقصود دارد نهايت آنکه بعلاوه دلالت دارد بر آنکه قرآن در حمد است ولى محتاج به بيانى است که خارج از رسم اين کتاب است، و اجمال آن در ذيل شرح بسمله بيان شد در اين مقام باز از نور مقدس حلّال مشکلات حل مشکلى برايم شد که مشکل است از بيان آن صرف نظر نمودن و آن آنستکه در اخبار ائمه اطهار وارد شده است که خداوند عبادت اهل خلاف را قبول نمينمايد و ثواب عبادات آنها را بشيعيان عطا ميفرمايد و اين در بدو نظر منافى با عدل است که کسى زحمتى بکشد و کارى بکند که ثواب داشته باشد ثوابش را باو ندهند و بکسى بدهند که آنعمل را بجا نياورده است، لذا علماء اعلام جواب فرمودند که خداوند ثوابى بمقدار ثواب عمل آنها تفضلا بشيعيان عطا ميفرمايد و اين جواب بنظر حقير بيرون از صواب است زيرا بنابر اين آن ثواب ثواب عمل آنها نيست، و تحقيق آنستکه هر عمل خير و ذکر خدائى از هر کس باشد و لو مشرک قدر و منزلتى نزد خدا دارد و نورانيتى در آن هست که در مقام خود محفوظ است چنانچه از اخبار احترام معابد کفار و غيرها استفاده ميشود و ببراهين عقليه هم ثابت شده است که تمام انوار و خيرات از هر کس باشد در عالم جمع بيک وجود نورى حاضر و موجود است و تمام سيئات و شرور هم در يک جا مجتمعند و همچنين طينت سعداء و اشقياء در عالم جمع هر يک اعمال مناسبه خود را جذب مينمايند و اين است معنى اثبات وزر اولين و آخرين براى دوّمى در زمان ظهور امام زمان (ع) با آنکه اثبات وزر اولين بر حسب ظاهر مصححى ندارد، بنابراين در اين مقام بايد گفت چون شرط قبول عبادات ولايت است و عبادت اهل خلاف فاقد شرط است و قبول نميشود و نمازشان که عمده عبادات است چون بسمله را جزء سوره نميدانند اگر نگويند بعلاوه فاقد جزء است و صحيح نيست و شيعيان داراى ولايتند و در اول هر امرى بسم اللّه ميگويند متمم عمل آنها را ايجاد مينمايند و جهت نورانيت آن اعمال را که در مقام خود محفوظ است و بايد بمورد قابل برسد جذب مى کنند و باعتبار آنکه اصل عمل صادر از اهل خلاف است اضافه بآنها شده و باعتبار آنکه تماميتش از قبل شيعيان بوده ببرکت تمسک بائمه اطهار ثوابش بآنها عطا گرديده است از برادران عزيزم چون کلام بطول انجاميد معذرت ميخواهم.
جلد 1 صفحه 18
(فکر بکر و تنبيهات) چندى قبل متوجه اين نکته شدم که محقّق آيه چيست يعنى بچه سبب آيه آيه شده است چون مى‌بينيم بسيارى از موارد هنوز کلام تمام نشده آيه تمام ميشود و بسا ميشود که امر برعکس است يعنى کلام تمام است و آيه تمام نيست لذا علماء تجويد در اواسط آيات بسا علامت وقف لازم گذارده‌اند و در اواخر آيات علامت عدم جواز وقف با آنکه فقهاء وقف در فواصل آيات را مستحب شمرده‌اند اينهم يکى از موارديستکه اجمالا قبلا تذکر دادم که چندان نبايد بآداب قرّاء عمل نمود و نيز فرموده‌اند مکروه است قرائت زيادتر از هفت آيه بر جنب لذا بايد مقصود از آيه را دانست و ثمرات فقهى را که بسيار است و اين يکى از آنها است مرتّب نمود، براى حل اين مسئله بتفاسير مراجعه نمودم چيزى نيافتم، آنچه بنظر قاصر ميرسد آنستکه مقصود از آيه در شرع و عرف همان کلمات است که در قرآنها مجتمعا نوشته شده و با کلمات ديگر فاصله دارد، و گاهى هم علامتى ميگذارند و در اوائل سور مينويسند چند آيه است و گاهى هم بين بصرى و کوفى در تعداد آن خلاف است و اعتبار بجواز وقف و عدم جواز آن نزد قراء و تماميت کلام و عدم تماميت آن نيست زيرا ظاهر آنستکه اين قرآنها با تمام اين خصوصيات از زمان ائمه عليهم السلام بوده و تا کنون تغييرى پيدا نکرده از قضا تورية و انجيل هم همين نحو است و از اينجا معلوم ميشود اين رويّه کتب سماويه است و بنظر مى‌آيد که سرّش آن باشد که هر پيغمبرى که بمنصب نبوت فائز ميگردد يا بوحى الهى است يا از وراء حجاب يا بتوسط جبرئيل در هر حال اتصالاتى بعالم غيب پيدا ميکند و به بيان ساده‌تر کلماتى از جبرئيل بتدريج تلقى ميکند و بتدريج ضبط مينمايد بلا تشبيه مانند طفلى که بخواهد از معلم عباراتى را تلقى نمايد و بتدريج حفظ کند البته معلم متدرجا بقدر استعداد آنطفل يک يا چند جمله القا مينمايد و طفل تلقى و ضبط ميکند تا عبارات تمام شود مثلا جبرئيل ميگويد بسم اللّه الرحمن الرحيم پيغمبر (ص) تلقى و ضبط ميفرمايد جبرئيل عرض ميکند قل هو اللّه احد آنحضرت حفظ ميفرمايد تا آخر سوره مبارکه بعد از آن در موقع قرائت بر اصحاب پيغمبرى که آنقدر ساعى است که چيزى از کلام خداوند سقط نشود که قل و اقرء و ساير خطابات بخود را هم ضبط و نقل ميفرمايد لابد بهمان نحو هم که تلقى و ضبط فرموده بر اصحاب قرائت ميفرمايد و آنها هم بامر مبارک بهمان نحو ضبط و ثبت در اوراق مينمايند و از اينجا آيه پيدا ميشود و فاصله ظاهر ميگردد خلاصه آنکه آيه عبارت از مقدار تلقّيات انبيا از وسائط وحى يا اتصالات
جلد 1 صفحه 19
آنها بعالم غيب است. لهذا عقيده حقير وفاقا لأکثر المحققين آنستکه قرآن همانطور که خداوند وعده فرموده از صدر اسلام تاکنون بهيچ وجه دست نخورده و کم و زياد نشده است اگر بعقل خود و تواريخ مراجعه نمائى کاملا معتقد ميشوى که قرآن در زمان خود حضرت ختمى مرتبت مضبوط و محفوظ بوده و کتّاب وحى و خواص صحابه مينوشتند و حفظ ميکردند و اگر فراموش مينمودند مورد سؤال و مؤاخذه مى‌شدند معنى ندارد چيزى از قرانيکه براى هدايت عامه بشر نازل شده از بين رفته باشد و يا ابلاغ نشده باشد و آنعباراتيکه در اخبار تحريف بعنوان قرآن ذکر شده است واضح است که جزء قرآن نيست و نبوده و از طرز کلام پيدا است که کلام الهى که بقصد اعجاز بشر از اتيان بمثل آن نازل شده باشد نيست و اخباريکه در باب تحريف قرآن وارد شده است بنظر حقير محمول است بر قرآنيکه مفسر و مکتوب بوده بخط امير المؤمنين (ع) و املاء پيغمبر (ص) و آن در نزد حضرت امير (ع) بوده ليکن متفرق بوده و بعد از رحلت حضرت رسول (ص) امير المؤمنين (ع) مشغول بجمع‌آورى آن شده است و پس از جمع آورى بر صحابه عرضه داشته آنها چون لازم نداشتند قبول نکردند و آنحضرت آن را بمنزل برده و چون باملاء پيغمبر (ص) بوده شايد براى دلجوئى حضرت زهرا (ع) بآنحضرت تمليک فرموده و مصحف فاطمه (ع) که در اخبار ائمه اطهار ذکر ميشود عبارت از آن باشد و اطلاق مصحف بر چنين قرآن مفسريکه فرد اکمل قرآنها است البته بنحو اکمل ميشود حتى بر همان عبارات که باملاء پيغمبر (ص) و خط امير المؤمنين بوده اطلاق کلام اللّه بى‌وجه نيست زيرا آنچه آن حضرت ميفرموده مسلما وحى الهى بوده خصوص در اين قبيل مقامات که گمان ندارم کسى از مسلمين معترف نباشد زيرا آن عبارات لابد تمام شرح احکام و تفاسير حلال و حرام و تعيين سعداء و اشقياء و تفصيل قصص و حکايات قرآنيه و صحيح از بين قرائات مختلفه و تفسير متشابهات قرآن و بيان بطون و رموز و اسرار قرآنيه و تعيين ناسخ از منسوخ و امثال اينها بوده بنابراين قرآن مفصل صحيح کاملى بوده نهايت آنکه اينکلمات و عبارات که بعنوان تفسير و بيان درج شده بوده بقصد اعجاز بشر از اتيان بمثل آن از حيث فصاحت و بلاغت نبوده است مانند حديث قدسى که با قرآن على التحقيق همين فرق را دارد و اين قران در اين خانواده عصمت دست بدست وديعه بوده است و بمراعات حکم و مصالحى که با اندک توجهى معلوم ميشود اظهار نميفرمودند و الان هم در نزد حضرت صاحب
جلد 1 صفحه 20
الامر عجل اللّه تعالى فرجه ميباشد و منتظر امر الهى است که ظاهر شود و ظاهر کند انکتاب مقدس را و شايد در آنکتاب ناسخ‌ها و احکام ديگرى هم باشد که مصلحت در اظهار آنها نبوده و تا زمان ظهور هم نيست اين اجمال مطالب و وجه جمع بين کلمات بزرگان و استدلالات مختلفه و اخبار و روايات عديده است که در اين باب ذکر شده و اگر طالب تفصيل باشى بمقدمات تفسير صافى و فصل الخطاب شيخ اجازه ما قدس سره مراجعه نما، تا شواهد و امارات و دلائلى از اخبار و بيانات بزرگان دين بيابى که شاهد صدق اين بيان باشد اگر چه آندو بزرگوار بواسطه جمود بر ظواهر اخبار که مناسب با مذاق آنها است در اين اصل مخالفت فرموده‌اند ولى حق همان است که بيان شد بگير و غنيمت بشمار، مطلب ديگر که لازم است تذکر دهم آنستکه قرآن بقراآت مختلفه قرائت شده است آنچه را که مسلم است جواز قرائت بر طبق يکى از قراء سبعه است اگر چه در واقع يکى از آنها صحيح باشد و آن همآنستکه در قرآن کامل ثبت است ولى ائمه اطهار ترخيص فرمودند قرائت قرآن را بنحو متعارف و امر فرمودند بمراجعه و تدبر و تفکر در آيات و عمل نمودن بر طبق آن بطوريکه شخص ميتواند تمام عقايد خود را در اصول و فروع و قصص و وقايع گذشته و آينده از قرآن اخذ نمايد و اخلاق خود را هم از روى قرآن تصفيه نمايد باين معنى که ظواهر آن حجت است بر تمام خلائق نهايت با مراجعه بعقل و اخبار معصومين بلکه ميزان صحت و سقم روايات را ائمه اطهار قرآن قرار داده‌اند و فرمودند اخبار ما را بقرآن عرضه داريد و مطابقه نمائيد اگر مخالف بود دور بيندازيد و عمل نکنيد و اگر مخالف نبود بلکه موافق بود واجب است بر شما متابعت آن و اين هم دليل واضحى است که قرآن دست نخورده و اگر هم تغييرى پيدا کرده جزئياتى است که موجب تغيير معنى نيست و اگر هم باشد طورى نيست که عمل بآن مضر بحال جامعه باشد زيرا که مقصود از قرآن همان قرآن است که در دست‌رس عامه مسلمانان است نه قرآنيکه نزد خودشان است و بکسى ارائه نميدهند بلى ممکن است ترتيب قرآن حجت نباشد چون مسلما بترتيب نزول جمع نشده است مثلا اگر قرينه در آيه باشد براى مفاد آيه بعد يا قبل از آن قرينيت ندارد مثل آيه تطهير که در شأن خمسه طيبه نازل شده است و در قرآن در ذيل دو آيه که در باب تکاليف زوجات پيغمبر (ص) است درج شده است دليل نميشود که اين آيه هم در شأن آنها نازل شده است و اين اختصاص باين مورد ندارد در بسيارى از احکام
جلد 1 صفحه 21
شرعيه مثمر ثمر است، و شيخ استاد ما رضوان اللّه عليه در اين مقامات تأمل در استدلال ميفرمودند و حجيت اين قبيل قرائن را ثابت نمى‌دانست، اگر چه اقوى در نظر حقير حجيت است اگر چه در واقع باين ترتيب مرتب نباشد و دليل همان ارجاع ائمه هدى و پيغمبر (ص) است بقرآن که همين قرآن است که باين ترتيب مخصوص مرتب شده و ما مأمور به تمسک بآن شده‌ايم و در صورت تمسک فرموده‌اند هرگز گمراه نخواهيد شد، بلى آيه تطهير در شأن اهل بيت عصمت و طهارت است زيرا تطهير همان عصمت است که مخصوص بآنها است و از خود آيه استفاده ميشود که انشا اللّه تعالى در ذيل آن بيان خواهد شد و در اينجا از باب مثال ذکر شد که در مقابل کسيکه منکر شأن نزول آيه و دلالت تطهير بر عصمت شود ميتوان گفت اين فضيلت هر چه باشد اختصاص بزوجات طاهرات ندارد، بلى يکى از مزاياى آن قرآن که در نزد امام زمان است همين است که بترتيب نزول مرتب شده است و شايد اينکه در بعضى از روايات وارد شده است که امام زمان ميآيد و دين جديد و کتاب جديد مى‌آورد اشاره بهمان قرآن و احکامش باشد که داراى مزاياى مفصله است و اللّه العالم بحقائق الامور، عياشى از پيغمبر نقل فرموده که ام الکتاب افضل سوره است که نازل فرموده است او را خداوند در کتاب خود و او شفاء است از هر درد مگر مرگ، و در کافى از حضرت صادق (ع) روايت نموده است که اگر بخوانى حمد را بر مرده هفتاد مرتبه و زنده شود عجبى نيست و از حضرت باقر (ع) روايت نموده که کسيکه خوب نکند او را حمد خوب نميکند او را چيزى.
جلد 1 صفحه 22