تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ «3»
الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ: صفت اول متقين، آنان که ايمان آورند به آنچه پنهان است، از معتقدات حقه ايمانيه از مبدء و معاد.
تبصره: ايمان مرکب است از سه چيز: اول- تصديق به قلب، دوم- اقرار به زبان، سوم- عمل به ارکان؛ چنانچه حديث شريف رضوى عليه السلام فرمود: الايمان هو التّصديق بالقلب و الاقرار باللّسان و العمل بالارکان «3». پس هر که اخلال کند به اعتقاد قلبى منافق است، و هر که اخلال کند، به اقرار زبانى کافر و هر که اخلال نمايد به عمل، فاسق
«1» تفسير مجمع البيان، جلد اوّل صفحه 37.
«2» تفسير برهان، جلد اوّل صفحه 53، حديث دوّم.
«3» تفسير مجمع البيان، جلد اوّل، صفحه 28.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 54
باشد.
اما «غيب» را وجوهى است:
1- مراد ايمان به آنچه غائب است، مانند ذات احديت و ملائکه و انبياء و حشر و معاد جسمانى و بهشت و جهنم.
2- مراد هرچيز مخفى که به حس مدرک نشود و بديهه عقل دال است بر آن، و بر دو نوع است: يکى غيبى که دليل دالّ بر آن نباشد مانند مکنونات علم الهى، چنانچه فرمايد: وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ (الخ) «1» و ديگر غيبى که دليل، رهنماى آنست، مانند صانع عالم و صفات کمال و جلال الهى و احوال عالم آخرت و وحى. و مراد به غيب در آيه شريفه همين قسم است.
3- مراد قرآن مجيد است، زيرا هر حکمى را که فرموده نتيجه‌اش غائب است.
4- مراد قلب باشد يعنى کسانى که ايمان آورده‌اند به صميم قلب.
5- مراد غيب، وجود مبارک حضرت حجة بن الحسن العسکرى امام زمان- عجل اللّه فرجه- که غائب و مستور از انظار است؛ چنانچه حضرت صادق عليه السلام فرمود: مراد کسانى هستند که ايمان آورند به قيام قائم عليه السلام که او حق است «2». و نيز از آن حضرت سؤال شد از آيه شريفه.
فرمود: متقين شيعه على عليه السلام و مراد به غيب حجة غائب است، و شاهد آن آيه شريفه فَقُلْ إِنَّمَا الْغَيْبُ لِلَّهِ «3».
6- مراد جماعتى هستند که بعد از حضرت خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلم تصديق آن حضرت را نمايند؛ چنانچه در منهج مروى است که روزى رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به اصحاب فرمود: مى‌دانيد ميان خلقان کيست فاضلتر؟ عرض کردند: ملائکه، فرمود: خير. گفتند:
«1» سوره انعام، آيه 59.
«2» کمال الدين صدوق، باب 33، صفحه 340، حديث 19.
«3» کمال الدين صدوق، باب 33، صفحه 340، حديث 20.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 55
پيغمبران، فرمود: مراد من غير آنها باشد. پرسيدند: پس چه کسانند؟ فرمود:
جماعتى که بعد از من بيايند و مرا نديده و مصاحب من نبوده و اعجاز مرا مشاهده نکرده، ورقى چند در بيان طريقه من مطالعه و بدان عمل کنند.
آنها فاضلترين عالميانند. و آيه شريفه را تلاوت و فرمود: ايشان برادران منند. عرض کردند ما برادران شما نيستيم؟ فرمود: شما اصحاب من و آنها برادران من مى‌باشند «1».
وَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ: صفت دوم پرهيزکاران آنکه: و به پاى مى‌دارند نمازهاى واجبه را به شرايط و آداب. به عبارة اخرى نماز را با شرايط کماليه که روح نماز به آن باشد، به جاى آرند. يا مواظبت و محافظت مى‌کنند حدود آن را و نمى‌گذارند قصورى در آن واقع شود. و از حضرت صادق عليه السلام مروى است که فرمود: للصّلوة اربعة آلاف حدود «2» يعنى: براى نماز چهار هزار حدود است. شهيد عليه الرحمه تفسير نموده به واجبات و مستحبات آن، و علّامه مجلسى اوّل قدس اللّه سره فرموده: مراد مسائل متعلقه به آن است.
نکته: تعبير اداء به اقامه به جهت مشتمل بودن بر قيام است، چنانچه تعبير شده از نماز به قنوت و رکوع و سجود در آيه: يا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّکِ وَ اسْجُدِي وَ ارْکَعِي مَعَ الرَّاکِعِينَ «3».
وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ: صفت سوم پرهيزکاران آنکه: و از آنچه روزى داديم ايشان را انفاق مى‌کنند، يعنى حقوق واجبه آن را به مستحقان مى‌رسانند. نزد بعضى زکات و نزد جمعى صدقه و نزد بعضى نفقه عيال مى‌باشد؛ و ظاهر، صرف مال است در راه خير، خواه واجب باشد يا مستحب.
«1» تفسير منهج الصادقين، جلد اوّل، صفحه 64.
«2» بحار الانوار، جلد 82 صفحه 303، حديث دوّم.
«3» سوره آل عمران، آيه 43.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 56
در معانى الاخبار و مجمع و عياشى از حضرت صادق عليه السلام، فرمود: و ممّا علّمناهم يبثّون «1»، يعنى: و از آنچه تعليم فرموديم ايشان را، منتشر کنند آن را و مخفى ننمايند.
طبرسى (رحمه الله) فرمايد: اولى حمل بر عموم است.
تبصره: انفاق کنندگان سه طبقه مى‌باشند: 1- اشخاصى که جميع مال خود را در راه خدا انفاق کنند، مانند حضرت ابراهيم خليل الرّحمن عليه السلام. 2- متوسطين، کسانى که واجب و مستحب را بپردازند. 3- آنانکه اقتصار کنند بر دادن آنچه واجب است.
تنبيه: در صدقه و انفاق پنج امر بايد مراعات شود:
1- مخفى دادن، مگر در صورت رجحان که براى تشويق ديگران باشد؛ به دليل آيه: وَ إِنْ تُخْفُوها وَ تُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَکُمْ «2».
2- آنکه منت برگيرنده نگذارد و توقعى از او نداشته باشد که فاسد کند آن را، به دليل آيه: لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِکُمْ بِالْمَنِّ وَ الْأَذى «3».
3- از پاکيزه‌ترين و حلال‌ترين مال، نه آنچه مکره طبع است؛ چنانچه فرمايد: خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّيهِمْ بِها «4».
4- در وقت دادن، بشّاش و خرسند باشد، که يک درهم آن بر ششصد هزار درهم سبقت مى‌جويد.
5- سعى نمايد به موردى دهد که قابل باشد، مانند رحم و علماء و اهل تقوى، زيرا هر قدر محل مستحسن باشد، ثواب آن مضاعف شود.
از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مروى است که فرمود:
اطعموا طعامکم الاتقياء و اولى معروفکم من المؤمنين: اطعام کنيد طعام خود
«1» تفسير مجمع البيان، جلد اوّل، صفحه 39.
«2» آيه 271 بقره.
«3» آيه 264 بقره.
«4» آيه 103 توبه.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 57
را به پرهيزکاران و صاحبان نيکوکارى از اهل ايمان.
تتمه: آيه شريفه دلالت صريحى است بر آنکه انفاقى که موجب ثواب است حلال مى‌باشد، نه حرام؛ زيرا اوّلا: حق تعالى مؤمنان را مدح فرمود به سبب انفاق، و منفق به حرام مستحق مدح نيست به اجماع امّت. ثانيا:
خداوند امر به انفاق فرمود که أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناکُمْ و به اجماع امّت حق تعالى امر به حرام نمى‌فرمايد، زيرا انفاق از حرام مستلزم تصرف در حرام و تصرف در حرام، حرام خواهد بود. ثالثا: اگر انفاق از حرام صحيح باشد، لازم آيد ذات سبحانى باعث اغراء به جهل شده باشد که بندگان مال حرام را به هر قسم بتوانند به دست آرند و انفاق کنند؛ و اين امر قبيح بر خداى تعالى روا نيست. پس معلوم شد که حرام روزى نباشد، بلکه منحصر در حلال باشد، ليکن چون شخص از حرام طلب کند مى‌يابد آن را و روزى حلال از دست او مى‌رود.