تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
الَّذِي جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَ السَّماءَ بِناءً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَکُمْ فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ «22»
مقدمه: طريق معرفت الهى و استحقاق ذات سبحانى براى عبادت، منوط است به نظر و فکر در آثار قدرت که يکى از آنها خلقت بشر و لوازمات احتياجيه او مى‌باشد، زيرا طريق معرفت از چهار قسم خارج نيست: 1- ضرورت. 2- حس. 3- خبر. 4- فکر؛ و هيچيک از سه قسم اول صلاحيت ندارد براى معرفت صانع عالم؛ زيرا ضرورى آنست که بديهى و اتفاق همه بر آن باشد و معرفت الهى چنين نيست و الا اختلاف واقع نمى‌شد؛ و حس و خبر هم هريک سبب علم به محسوسات است، و ذات سبحانى منزه از آنست، به براهين قاطعه؛ پس منحصر شد راه معرفت به نظر و فکر؛ لذا ذکر شواهد قدرت خود را براى عموم بيان مى‌فرمايد:
الَّذِي جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِراشاً: آن ذاتى که به حکمت بالغه و قدرت شامله خود قرار داد براى انتفاع شما زمين را بساطى گسترده، تا آرام گيريد و حرکت نمائيد بر آن به جهت رفع احتياج خود.
تفسير برهان: حضرت سيد سجاد عليه السلام در اين آيه فرمايد: قرار داد خداوند زمين را ملايم با طبع شما، موافق اجسام شما، و قرار نداد خيلى با
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 86
حرارت تا بسوزاند شما را، و نه با سرماى زياد تا منجمد کند شما را، و نه بسيار خوش بو تا به درد آرد سرهاى شما را، و نه بسيار بدبو تا به زحمت اندازد شما را، و نه بسيار نرم تا غرق کند شما را، و نه بسيار سخت تا مانع شود شما را از بناهاى شما و قبور مردگان شما؛ و لکن خداوند عز و جل قرار داد در آن از متانت، آنچه بهره بريد و نگاه داريد بدنها و بناهاى خود را، و آنچه محکم گردد به آن خانه‌هاى شما و قبور شما و بسيارى از منافع شما؛ و لذا قرار داد زمين را فراش براى شما.
وَ السَّماءَ بِناءً: و قرار داد آسمان را سقفى برافراشته.
حضرت سيد سجاد عليه السلام فرمايد: قرار داد آسمان را سقفى بالاى سر شما نگاهداشته شده و تدبير فرمود در آن ماه و آفتاب و ستارگان را به جهت منافع شما «1».
حضرت صادق عليه السلام به مفضل فرمايد: تفکر نما در رنگ آسمان، آن را به اين رنگ آفريد، براى آنکه موافق‌ترين رنگها است براى چشم، و نور آن را قوت دهد، حتى آنکه اطباء گويند اگر کسى را ضعفى در چشم پيدا شود، بايد نظر کند به کبود مايل به سياهى، و بعضى از طبيبان حاذق حکم کرده بود براى کسى که بينائيش کند شده بود، پيوسته نظر نمايد در تغار کبود مملوّ آب. تفکر نما که هرچه نظر به آسمان کنند ضرر نرساند.
پس آنکه حکما و دانايان بعد از تجارب بسيار پى برده‌اند به آن، چون در خلقت حکيم عليم نظر کنى موافق آن مى‌يابى که حکمت بالغه الهى در همه چيز ظاهر است «2».
وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً: و نازل فرمود خداوند از آسمان آب باران را، فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ: پس بيرون آورد به سبب باران، وقتى که با خاک ممزوج گشت، انواع ميوجات و حبوبات و ساير نباتات و سبزيجات را.
«1» تفسير برهان، جلد اوّل، صفحه 67، حديث اوّل.
«2» توحيد مفضّل، ترجمه علامه مجلسى، مجلس سوّم صفحه 121 و صفحه 168.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 87
رِزْقاً لَکُمْ: در حالتى که روزى ساخته براى شما و مهيا فرموده.
حضرت سيد سجاد عليه السلام فرمايد: نازل نمايد باران را از بالا، براى آنکه برسد قله کوههاى شما و تله‌ها و زمين‌هاى بلند هموار را، بعد تفرقه کند باران را به حالت نرمى و قطرات درشت و پياپى تا سيراب گرداند زمين شما را، و قرار نداد براى شما نزول باران را يکمرتبه تا فاسد شود زمين شما و درختان و زراعات و ميوجات شما «1».
حضرت صادق عليه السلام به مفضل فرمايد: چون نيک تأمل کنى درختان باردار انواع لطايف بى‌شمار به دست گرفته و نزد تو دراز نموده و در صحن باغ شاخه‌هاى گل، طبقهاى رياحين و نسرين و ياسمين به دست برداشته هريک را خواهى برگيرى. اگر عقل دارى، چرا ميزبان خود را نمى‌شناسى؟ و اگر هشيارى چرا اصناف لطايف را نمى‌فهمى و شکر ولىّ نعمت خود را نمى‌گذارى؟ اين همه اطعمه و ميوه و رياحين و شکوفه و فواکه رنگارنگ در باغ و بوستان براى تو مهيا فرموده و تو منکر احسان منعم و کفران نعم او نمايى «2».
فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ: پس قرار ندهيد براى خدا شريکى در عبادت و حال آنکه مى‌دانيد و مميز هستيد ميان حق و باطل.
پس حجت بر شما لازم باشد و معذرت شما در جهالت قبول نباشد؛ زيرا مى‌دانيد به علم اليقين که آسمان با اين رفعت و زمين با اين بسط و ميوجات با اين کيفيت، از آثار قدرت ذات خداى يکتاى بى‌همتا است.
تنبيه: اين دو آيه امر است به يکتاپرستى و نهى است از بت پرستى، و اشاره است به آنچه علت امر به عبادت و نهى از شرک باشد؛ زيرا حق تعالى مترتب فرموده امر به پرستش خود را بر صفت ربوبيت تا اشعار باشد به آنکه ربوبيت، علت وجوب عبادت است؛ و بعد بيان ربوبيت را فرمود
«1» تفسير برهان، جلد 1، صفحه 76، حديث اول.
«2» توحيد مفضل، مجلس سوم، صفحه 168.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 88
به اينکه: اصول نعم و ما يحتاج کليه نوع را ايجاد فرموده، از اطعمه و اشربه و البسه و غير آن. و چون بر اين امور غير از ذات يگانه خداوندى کسى قادر نيست و اين آيات، شواهد يگانگى الهى است، لذا نهى از شرک را بر آن مترتب فرموده.
مطلب ديگر آنکه: اگرچه خداى تعالى قادر است بر ايجاد اشياء يک مرتبه، لکن بر سبيل تدريج و از حالى به حالى ديگر، لطايف و حکم بسيارى را مندرج است؛ زيرا وقت بعد از وقت و زمان بعد از زمان عبرت‌هاى متعددى از آنها متجدد شود براى اهل بصيرت، و علوم و مواعظ بسيارى ايشان را حاصل گردد به عظم قدرت سبحانى، به خلاف ايجاد يک مرتبه آنى.
بعد از اثبات وحدانيت، در مقام اثبات رسالت حضرت پيغمبر خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمايد: