اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
کَلاّ لَو تَعلَمُون‌َ عِلم‌َ اليَقِين‌ِ «5» لَتَرَوُن‌َّ الجَحِيم‌َ «6» ثُم‌َّ لَتَرَوُنَّها عَين‌َ اليَقِين‌ِ «7»
از براي يقين سه مرتبه گفتند: علم اليقين، عين اليقين، حق اليقين. علم اليقين اينکه از روي دليل و برهان و ظهور آثار و اخبار انبياء و اوصياء و صديقين و ادله عقليه و شرعيه يقين پيدا کند که اينکه محقق ايمان است تا يقين بجميع اصول دين و مذهب پيدا نشود و علم قطعي نداشته باشد ايمان محقق نميشود مثل اينکه از دخان و حرارت و سوزش يقين بوجود آتش پيدا ميکند. و عين اليقين آنکه بحس مشاهده کند به چشم ببيند بگوش بشنود و بحس درک کند چنانچه آتش را ببيند و صداي زفير آن را بشنود، و حق اليقين آنکه در او داخل شود و طعم آن را بچشد و الم آن را درک کند. مثل اينکه ميانه آتش بسوزد. امر قيامت هم اينکه سه مرتبه را دارد اول علم اليقين که در حال احتضار باو خبر ميدهند ملائکه و جايگاه او را نشان ميدهند و ملائکه
جلد 18 - صفحه 218
عذاب و اعوان ملک الموت بشدت و سختي روح او را از قالب بدن خارج ميکنند يقين قطعي پيدا ميکنند که ميفرمايد:
(کلا) يعني چنين نيست که توهّم کرده‌ايد که در دنيا باقي ميمانيد و تکثير مال ميکنيد.
(سَوف‌َ تَعلَمُون‌َ) تعبير بسوف براي اينکه است که نزديک است چون مرگ از هر چه که آينده است بانسان نزديکتر است آني الحصول است.
يا من بدنياه اشتغل || قد غره طول الامل
و الموت يأتي بغتة || و القبر صندوق العمل
(ثُم‌َّ کَلّا سَوف‌َ تَعلَمُون‌َ) پي در پي آثار عذاب را مشاهده ميکنيد و بر علم شما افزوده ميشود در قبر و عالم برزخ و صحراي برهوت تا مبعوث ميشويد و ملائکه عذاب با زنجيرهاي آتشين و غلها و تازيانه‌ها شما را ميرانند با صورتهاي سياه بخفت و ذلت رو بصحراي محشر.
کَلّا لَو تَعلَمُون‌َ عِلم‌َ اليَقِين‌ِ جمله مستقله است که اگر تصديق انبياء کرده بوديد و به فرمايشات قرآن ايمان آورده بوديد و يقين بمعاد و روز جزا و عقوبت شرک و کفر و معاصي داشتيد و ايمان آورده بوديد هر آينه خود را مشغول بکثرت مال نميکرديد و از ذکر خدا غافل نبوديد و نزديک معاصي نميرفتيد و باعمال صالحه و عبادت الهي مشغول ميشديد نجات از مهالک پيدا ميکرديد. در واقع جزاي شرط محذوف است لوضوحه و تعبير به لو براي اينکه است که محال است که شما بخود بيائيد زيرا سياهي قلب شما و قساوت و حب دنيا و جاه و مقام و مال و منال و نفس اماره و اغواي شياطين انسي و جني و معاشرت با کفار و ظلمه و فساق و عيبهاي ديگر چنان راه را بر شما بسته و از خدا و دين و قيامت غافل کرده که بوي هدايت بمشام شما نرسيده که ميفرمايد:
لا يرجي بخير، و ميفرمايد: صار قلبه منکوسا.
لَتَرَوُن‌َّ الجَحِيم‌َ هر آينه مي‌بينيد جهنم را موقعي که وارد صحراي محشر ميشويد يک طرف بهشت با زينت‌هاي آن و يک طرف جهنم با عذاب‌هاي آن نميدانند
جلد 18 - صفحه 219
آيا اينکه طرفي ميشوند يا آن طرفي، آيا پاي حساب چه نحو حکم ميشود و پاي سؤال و جواب چه جواب دهند پاي ميزان چه پيش ميآيد پاي شفاعت چه کسي مشمول ميشود پاي مغفرت و عفو که را شامل ميشود آيا عاقبت کار آنها به کجا ميکشد.
ثُم‌َّ لَتَرَوُنَّها عَين‌َ اليَقِين‌ِ موقعي که حکم الهي صادر ميشود: خُذُوه‌ُ فَغُلُّوه‌ُ ثُم‌َّ الجَحِيم‌َ صَلُّوه‌ُ ثُم‌َّ فِي سِلسِلَةٍ ذَرعُها سَبعُون‌َ ذِراعاً فَاسلُکُوه‌ُ- الي قوله تعالي- لا يَأکُلُه‌ُ إِلَّا الخاطِؤُن‌َ الحاقه آيه 30 الي 37. و ميآورند کنار جهنم و آن را مشاهده ميکند و مرتبه بالاتر عين اليقين حق اليقين است و آن موقعي است که مياندازند او را از سر در قعر جهنم.