تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ «8»
ثُمَّ لَتُسْئَلُنَ: پس هر آينه پرسيده شوند مردمان، يَوْمَئِذٍ: در آن روز به وقت محاسبه، عَنِ النَّعِيمِ: از نعمت‌ها که بدان مشغول شديد و از ستايش منعم غافل شديد. خطاب متوجه است به کسانى که شغل دنيا او را از امر دين و آخرت باز داشته و شکر منعم را ننموده و حق تعالى به تمام مکلفان فرمايد اى معاشر مکلّفان پرسيده خواهيد شد از نعمتى که به شما عطا شده که در چه چيز صرف نموديد.
بيان- در اين نعمت اقوالى است:
1- آب سرد يا سايه خنک يا لذت خواب.
2- ماکل و مشرب و ملاذ.
3- صحت و فراغت.
4- نان گندم و آب سرد و نشيمنى که در آنجا متوطن شود.
5- نعمت صحت و گوش و چشم و قلب است چنانچه فرمايد: «إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا». «2» 6- نبوت حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم که رحمت تامه و نعمت شامله است بر تمام عالميان، پس همه را از ملت و دعوت و اتباع سنت خواهند پرسيد.
«1». اصول کافى ج 2 کتاب الايمان و الکفر باب حقيقة الايمان و اليقين ص 53 روايت 2.
«2» سوره اسراء آيه 36.
جلد 14 - صفحه 333
7- از حضرت باقر و صادق عليهما السلام: مروى است مراد به اين نعمت ولايت امير المؤمنين عليه السّلام [است] «1» که تماميت نعمت به آن است.
چنانچه فرمايد «وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْکُمْ نِعْمَتِي».
8- عياشى روايت نموده که ابو حنيفه اين را از حضرت صادق عليه السّلام پرسيد. حضرت فرمود: نعيم نزد تو چيست؟ گفت طعام و آب سرد است.
حضرت فرمود اگر حق تعالى روز قيامت تو را در حساب نگاهدارد تا آنکه تو را از هر نعمت و شربت آبى که آشاميدى سؤال کند، پس وقوف تو به طول انجامد. گفت فدايت شوم پس نعمت کدام است؟ حضرت فرمود: نحن اهل البيت النّعيم الّذى انعم اللّه بنا على العباد و بنا ائتلفوا بعد ان کانوا مختلفين و بنا الّف اللّه بين قلوبهم و جعلهم اخوانا بعد ان کانوا اعداء و بنا هداهم اللّه للاسلام و هى النّعمة الّتى لا تنقطع و اللّه سائلهم عن حقّ النّعيم الّذى انعم به عليهم و هو النّبىّ و عترته.
يعنى نعيم که سؤال کرده شود از او، مائيم اهل بيت. و حق سبحانه به ما انعام فرموده بر بندگان و بما الفت گرفته‌اند بعد از آنکه مختلف بودند و متفرق، حق تعالى به ما الفت افکند در دلهاى ايشان و آنها را برادر هم گردانيد بعد از آنکه دشمنان بودند و ما ايشان را به دين اسلام راه نموديم و اين نعمتى است که منقطع نشود و خداى تعالى ايشان را از حق اين نعمتى که به آن انعام فرموده است بر ايشان، سؤال خواهد کرد و اين نعمت، حضرت رسالت و عترت اطهار او عليهم السّلام‌اند «2».
9- عيون اخبار الرضا- به سند صحيح از ابراهيم بن عباس صولى گفت من خدمت حضرت رضا عليه السّلام بودم. حضرت فرمود در دنيا نعيم حقيقى نيست. جمعى در آن مجلس بودند، گفتند: خداوند فرموده «لَتُسْئَلُنَّ يَوْمَئِذٍ
«1». تفسير برهان ج 4 ص 503 روايت 15.
«2». مجمع البيان بنقل از عياشى ج 5 ص 535- 534.
جلد 14 - صفحه 334
عَنِ النَّعِيمِ» اين نعم دنيا و آب سرد است حضرت فرمود به اين طريق تفسير مى‌کنيد و آن را بر چند وجه توجيه مى‌نمائيد. طايفه‌اى از شما آب سرد تعبير کنند، جمعى به طعام و گروهى به خواب خوش و چنين نيست که مى‌گويند. فرمود خدا سؤال نکند بندگان خود را از آنچه به فضل خود بر ايشان انعام فرموده و بر ايشان منت ننهد، چه امتنان نعم از مخلوق قبيح است. پس چگونه آن را نسبت به خالق توان داد و لکن مراد به نعيم در اين آيه دوستى ما و موالات ما اهل بيت که حق تعالى از آن سؤال خواهد کرد، بعد از توحيد و نبوت، زيرا هر گاه بنده به اين نعيم وفا کند، او را به روضه رضوان رساند که هرگز فنا و زوال نيابد «1».
10- و نيز در عيون «2» از آن حضرت روايت شده، انّ اوّل ما يسئل عنه العبد يوم القيمة الشّهادة و النّبوّة و موالاة علىّ بن أبي طالب عليه السّلام.
«1». عيون اخبار الرضا عليه السّلام، (چ نجف 1390) ج 2 ص 127 روايت 8 و ينابيع المودة (چ هشتم) ص 112- 111 و روايات جالب ديگرى در اين باب.
«2». عيون اخبار الرضا (چ نجف 1390) ج 2 ص 128.
جلد 14 - صفحه 335
سوره يکصد و سوم « (العصر)»
سورة العصر- اين سوره مبارکه مکى است.
عدد آيات- سه آيه.
عدد کلمات- چهل و يک.
عدد حروف- شصت و هشت.
ثواب تلاوت- ثواب الاعمال- از حضرت صادق عليه السّلام من قرء و العصر فى نوافله بعثه اللّه يوم القيمة مشرقا وجهه ضاحکا سنّه قريرا عينه حتّى يدخل الجنّة. هر که قرائت کند «وَ الْعَصْرِ» را در نماز مستحب خود، مبعوث فرمايد او را خدا روز قيامت در حالتى که نورانى باشد روى او و خندان باشد دندان‌هاى او، و روشن باشد چشم او، تا آنکه داخل بهشت شود «1».
تذکره- البته اين آثار مترتب شود به کسى که تقوا داشته و به معانى اين آيات عمل نموده باشد، گرچه قليل اللفظ است، لکن کثير المعنى و حقايق بسيار در آن منطوى است.
در اين سوره خسران انسانى را بيان فرمايد.
«1» ثواب الاعمال و عقاب الاعمال چ حيدرى 1391 هج- ص 154- 153.
جلد 14 - صفحه 336
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ