تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَإِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ «7»
چون حق سبحانه تعداد نعم سابقه نمود بر پيغمبر و وعده آينده محقّقه، پس به جهت ترغيب بر شکرگزارى و اجتهاد در عبادت و رنج در طاعت فرمايد:
فَإِذا فَرَغْتَ: پس چون فارغ شوى از تبليغ رسالت، فَانْصَبْ: پس رنج کش در مراسم عبادت. يا چون از نماز فارغ گردى، جهد کن در دعا. يا چون از نوعى عبادت فارغ شدى، بنوعى ديگر شروع کن. يعنى هميشه به عبادت باشى و در هيچ وقتى از اوقات از مشقّت اطاعت فارغ نباشى و به بطالت نگذرانى. على بن طلحه را از اين آيه سؤال کردند، گفت اقوال در اينجا بسيار است و من شنيده‌ام از طرق صحيحه معنى آنکه: چون صحت بدن و فراغت تو را حاصل شود، آن صحت و فراغت را در مشقّت عبادت صرف کن. و در حديث وارد شده:
«1» وسائل الشيعه، چ بيروت، ج 4، ص 1097، روايت 9.
جلد 14 - صفحه 267
غنيمت شمار صحّتک قبل سقمک و فراغک قبل شغلک «1».
شريح به دو نفرى گذشت که کشتى مى‌گرفتند، گفت: ليس بهذا امر الفارغ: فارغ البال را به اين امر نکردند «2».
بيان- شبهه‌اى نيست مؤمن معتقد به عالم آخرت و فوز به سعادت جنّت را، غافل نسازد از آنکه عمر عزيز گرانبها به غفلت گذرد. و نشستن شخص به فراغت و عدم شغل او به امرى يا اشتغال او به چيزى که در آن فايده دنيوى و اخروى نباشد از سفاهت رأى او و سخافت عقل او و استيلاى غفلت او است. و در حديث وارد شده: دشمن‌ترين مردم نزد خدا آن کسى است که متقاعد [بوده] و مشغول کارى نباشد «3».
تتمه- على بن ابراهيم قال: اذا فرغت من نبوّتک فانصب عليّا «4». از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده: فاذا فرغت يا محمّد من حجّة الوداع و نبوّتک فانصب عليّا للخلافة. چون فارغ شدى اى پيغمبر از حجة الوداع و تبليغ رسالت، پس نصب کن على عليه السّلام را براى خلافت و جانشينى خود. و لذا در بعضى قرائت فانصب (بکسر صاد) خوانده‌اند و قرائت مشهور فانصب (بفتح صاد) باز هم مقصد را دالّ است. زيرا در حديثى وارد است: فاذا فرغت فانصب علمک. يعنى هرگاه فارغ شدى از تبليغ، بلند فرما علّم هدايت خود را براى مردم و قرار ده کسى را که قائم مقام تو باشد بعد از تو به تبليغ احکام و هدايت مردم، تا رشته هدايت و رسالت منقطع نشود بين خدا و خلق، و اين ايجاب نمايد نصب امام و خليفه از جانب خدا نه خلق.
بيان- اثبات امر امامت در کمال وضوح است. زيرا جميع ادلّه‌اى که دلالت مى‌کند بر وجود نصب پيغمبر، تمام دلالت کند بر وجوب نصب امام، به اعتبار آنکه رتبه امامت قريب رتبه نبوّت است، مگر آنکه نبى مؤسس تکاليف
«1». بحار الانوار، ج 77، ص 75.
«2» تفسير روح البيان حقى، چ بيروت، ج 10 ص 464.
«3» تفسير قمى (چ نجف) ج 2، ص 429 به نقل از حضرت صادق عليه السّلام.
«4». تفسير برهان ج 4 ص 476- 474 روايت 12.
جلد 14 - صفحه 268
شرعيه است و ابتدائا شرايع و احکام و اوامر و نواهى را از جانب خدا مى‌آورد و امام بايد به نيابت او، آنها را حفظ و باقى بدارد. بنابراين مقام امامت بعد از حضرت خاتم النبيين تعيّن است، نه تعيين. يعنى از اول امر نام نامى دوازده وصى و امام بعد از آن حضرت را در لوح محفوظ ثبت و آنها را به پيغمبر در شب معراج معرفى فرمود. اوّل آنها حضرت على بن أبي طالب عليه السّلام و آخر آنها خاتم الاوصياء پسر امام حسن عسکرى عليه السّلام حجة منتظر صاحب الزمان عجل اللّه فرجه «1».