تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ ما يُغْنِي عَنْهُ مالُهُ إِذا تَرَدَّى «11»
وَ ما يُغْنِي عَنْهُ مالُهُ: و دفع نکند از او عذاب را مال او که به آن بخل ورزيده، إِذا تَرَدَّى: چون هلاک شود. مراد وقت موت يا در قبر يا زمانى که در جهنّم درآيد. ممکن است (ما) استفهاميه و براى انکار باشد. يعنى مال او چه چيز را منع کند از او از عذاب و عقاب؟
شأن نزول- ابن عباس نقل نموده که مردى از انصار در سراى او درختى از خرما بود که بعضى از شاخه‌هاى او در سراى همسايه فقير عيال بار آويخته بود.
صاحب درخت هرگاه آمدى و از ميوه‌هاى آن چيدى، اگر احيانا ميوه‌اى از آن درخت بيفتادى، اطفال همسايه آن را برداشتندى. آن مرد فورا پائين آمدى و آن را از ايشان بگرفتى و اگر آن را در دهن داشتندى، انگشت در دهن ايشان کردى و بيرون آوردى. مرد همسايه شکايت خدمت حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نمود. حضرت صاحب درخت را طلبيد، فرمود فلان درخت که شاخه‌هاى او در خانه همسايه است، به من بفروش به نخله‌اى که در بهشت به تو دهم. آن شخص گفت مرا نخلستان بسيار هست و اين نخله بهترين نخلها و خاطر من به آن متعلّق است و بدين جهت به فروش آن راضى نيستم. ابو دحداح چون اين بشنيد، گفت يا رسول اللّه اگر من اين نخله را از او بخرم، از من مى‌خرى به آن درخت بهشتى؟ فرمود: آرى از تو مى‌خرم به نخله‌اى از نخلات بهشت که به او مى‌دادم. پس ابو دحداح نزد آن مرد رفت، طلب بيع کرد. آن شخص گفت تو مى‌دانى که پيغمبر از مى‌خريد آن را به درختى از بهشت و من علاقه دارم.
ابو دحداح گفت مدّعاى تو چيست؟ گفت کمتر از چهل نخله آن را نفروشم.
ابو دحداح هر چه اصرار کرد به کمتر از چهل عدد راضى نمى‌شد. پس آن درخت را خريد به خرماستان که مشتمل بر چهل درخت بود و آمد خدمت حضرت عرض کرد: نخله را خريدم. حضرت آن را از ابو دحداح خريد به درخت بهشتى. پس به خانه همسايه آمد، فرمود اين نخله را به تو و عيالات تو بخشيدم. حق تعالى ابن
جلد 14 - صفحه 241
سوره را نازل فرمود «1» که سعى شما مختلف است، چنانچه مرد انصارى براى دنيا و ابو دحداح براى آخرت بود.
تنبيه- آيه عامّ است عموم مکلّفين را در هر عصر و زمان.
تتمّه- عيّاشى از حضرت باقر عليه السّلام روايت نمود در تفسير اين آيه:
«فَأَمَّا مَنْ أَعْطى» ممّا اتاه اللّه «وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنى» اى بانّ اللّه يعطى بالواحد عشرا الى اکثر من ذلک «فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرى». قال: لا يريد شيئا من الخير الّا يسّر اللّه له «وَ أَمَّا مَنْ بَخِلَ» بما اتاه اللّه «وَ اسْتَغْنى وَ کَذَّبَ بِالْحُسْنى» بانّ اللّه يعطى بالواحد عشرا الى اکثر من ذلک «فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرى» فقال: لا يريد شيئا من الشّرّ الّا يسّر له. ثمّ قال ابو جعفر عليه السّلام: «وَ ما يُغْنِي عَنْهُ مالُهُ إِذا تَرَدَّى» اما و اللّه ما تردّى من خيل «2» و لا حايط و لا تردّى فى بئر و لکن تردّى فى نار جهنّم. فرمود: امّا کسى که عطا کند از آنچه داده است او را خدا و تصديق نمايد به حسنى، يعنى: به اينکه عطا فرمايد خدا يکى را به ده و اکثر از آن، پس زود است آسان فرمايد او را که اراده نکند چيزى از خير را مگر آنکه آسان فرمايد براى او. و امّا کسى که بخل نمايد به آنچه عطا فرموده خدا او را و تکذيب نمايد به حسنى که خدا عطا نمايد يکى را به ده و زيادتر، پس زود باشد مى‌رساند او را به سختى که نخواهد چيزى از شرّ را مگر آنکه آسان شود براى او، و دفع نکند از او مال او از اسب‌ها و خانه‌ها، وقتى که وارد شود در مهلکه، و وارد نشود در چاهى مگر در آتش جهنّم «3».