امام باقر و صادق عليهما السلام در تفسير آيه «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاها» فرمودند: «قد افلح من اطاع» «1» يعنى آن کس‌که از پيامبر و امامان معصوم، اطاعت کرد، رستگار شد.
در ديد الهى، پاکان رستگارند. «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاها» ولى در نزد فرعونيان، زورمندان رستگارند که غلبه دارند و به ظاهر پيروزند. «قَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلى»
در انجام کارهاى خير، اميد رستگارى است. «وَ افْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ» «2» در حالى که در تزکيه نفس و خودسازى، رستگارى قطعى است. «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاها»
تزکيه نفس، شامل دورى از عقائد و اخلاقيات و رفتارهاى ناپسند و کسب عقائد و اخلاقيات و کردارهاى پسنديده است.
در سوره شعراء، آيه 155 «لَها شِرْبٌ وَ لَکُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ» و سوره قمر، آيه 28 «نَبِّئْهُمْ
«1». تفسير نور الثقلين.
«2». حج، 77.
جلد 10 - صفحه 499
أَنَّ الْماءَ قِسْمَةٌ بَيْنَهُمْ کُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ» مى‌خوانيم: آب قريه يک روز سهم مردم و يک سهم روز شتر است و هر کدام در روز خود بهره گيرند و کسى مزاحم ناقه نشود که به عذاب بزرگ گرفتار خواهد شد.
در قرآن، چهل مرتبه ماده فلاح به کار رفته که از بررسى آنها معلوم مى‌شود رستگارى شامل چه گروه‌هايى مى‌شود و چه گروه‌هايى از رسيدن به آن محرومند، همچون مجرمان که مى‌فرمايد: «لا يُفْلِحُ الْمُجْرِمُونَ» «1»
در قرآن، بعضى مطالب با يک سوگند آمده است. «وَ الْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ»
گاهى دو سوگند پشت سرهم آمده است. «وَ الضُّحى وَ اللَّيْلِ إِذا سَجى»
گاهى سه سوگند در پى هم آمده است: «وَ الْعادِياتِ ضَبْحاً، فَالْمُورِياتِ قَدْحاً، فَالْمُغِيراتِ صُبْحاً»
گاهى چهار سوگند: «وَ التِّينِ وَ الزَّيْتُونِ وَ طُورِ سِينِينَ وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ»
گاهى پنج سوگند: «وَ الْفَجْرِ، وَ لَيالٍ عَشْرٍ، وَ الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ، وَ اللَّيْلِ إِذا يَسْرِ»
ولى خداوند در اين سوره، ابتدا يازده سوگند ياد کرده و سپس به اهميّت تزکيه نفس اشاره کرده است.
«خابَ» از مصدر «خيبة» به معناى به هدف نرسيدن است.
«دس» به معناى پنهان کردن و تعبير قرآن درباره‌ى زنده به گور کردن دختران چنين است:
«يَدُسُّهُ فِي التُّرابِ» آرى خلافکار، به خاطر شرمندگى رويى براى جلوه در جامعه ندارد و سعى مى‌کند عيب‌ها و خلافکارى‌هاى خود را پنهان کند. کلمه «دسيسه» نيز به کار زشتى گفته مى‌شود که آن را پنهان مى‌کنند.
«دمدم» به معناى عذاب شکننده و فراگير است که عذاب شده را قطعه قطعه و پراکنده مى‌کند.
منظور از «فَسَوَّاها» يا قلع و قمع ساختمان‌ها است که با خاک يکسان شد و يا خود مردم که
«1». يونس، 17.
جلد 10 - صفحه 500
با خاک يکسان شدند.
يک فرد تزکيه شده مى‌تواند منشأ تحول در جامعه شود و به جامعه رشد و شجاعت و شخصيّت و معرفت و وحدت دهد، چنانکه يک نفر تزکيه نشده براى رسيدن به هوسهاى خود امت‌هايى را به فساد و نابودى و سقوط مى‌کشاند.
در قرآن، براى رستگارى انسان‌ها دو عامل مطرح شده است: يکى ايمان و ديگرى تزکيه.
«قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاها»، «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ»
بنابراين حقيقت ايمان و تزکيه يکى است و هر کس مى‌خواهد خودسازى کند، بايد مؤمن واقعى باشد. آرى مؤمن واقعى کسى است که خود را تزکيه کند و تزکيه شده واقعى، کسى است که ايمان داشته باشد و احکام و تکاليف دينى را به دقت انجام دهد که در آغاز سوره مؤمنون آمده است.
در تفسير اطيب‌البيان مى‌خوانيم، جنايتکاران تاريخ و قاتلان زياد بودند امّا نوعاً به خاطر حفظ حکومت يا گرفتن حکومت يا محو رقيب و يا طمع به رسيدن چيزى، دست به جنايات مى‌زدند امّا قاتل ناقه صالح و حضرت على عليه السلام مرتکب جنايت عظيم شدند، در حالى که هيچ يک از انگيزه‌ها و عوامل فوق در کار نبود، فقط و فقط شقاوت بود.
حضرت على عليه السلام در کوفه روى منبر فرمود: شتر صالح را يکى پى کرد ولى خداوند همه را عذاب کرد چون هم راضى بودند و سپس به اين آيه اشاره کرد. «1»
در روايات متعددى از شيعه و اهل سنّت از جمله احمد حنبل، طبرى و قرطبى، آمده که «اشقى الاولين» عاقر ناقه و «اشقى الاخرين» قاتل على‌بن ابيطالب است. «2»