شايد رمز سوگند به خورشيد و ماه و شب و روز و ... آن است که آنچه را که براى آن سوگند ياد شده (تزکيه نفس) به مقدار عظمت خورشيد و ماه ارزش دارد.
ارزش خورشيد و ماه و شب و روز، بر کسى پوشيده نيست. حيات جانداران و پيدايش ابر و بارش باران و رويش گياهان و درختان و تغذيه حيوانات و انسان، همه مرهون تابش خورشيد است.
در قرآن، گاهى به خورشيد بزرگ سوگند ياد شده و گاهى به انجير و زيتون کوچک و اين شايد به خاطر آن باشد که براى قدرت خداوند فرقى ميان خورشيد و انجير نيست. همانگونه
جلد 10 - صفحه 496
که ديدن کاه و کوه براى چشم انسان يکسان است و ديدن کوه براى چشم، زحمتى اضافه بر ديدن کاه ندارد. البتّه بالاترين سوگندها، سوگند به ذات خداوند است، آنهم درباره تسليم بودن مردم در برابر رهبرى آسمانى. «فَلا وَ رَبِّکَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَکِّمُوکَ» «1»
پرسوگندترين سوره‌ها، همين سوره شمس است که طبيعتاً بايد در مورد مهمترين مسائل باشد و آن تزکيه روح از هرگونه پليدى و آلودگى است. شايد اين همه سوگند براى بيان اينکه رستگارى در سايه تهذيب است، به خاطر آن باشد که خداوند به انسان بفهماند که من تمام مقدّمات را براى تو آماده کردم، با نور آفتاب و ماه صحنه زندگى را روشن و با گردش شب و روز، زمينه تلاش و استراحت شما را فراهم کردم. زمين را براى شما گستردم و آسمان را برافراشتم و درک خوبى‌ها و بدى‌ها را به روح شما الهام کردم تا به اختيار خود، راه تزکيه نفس را بپيماييد.
ابر و باد و مه و خرشيد و فلک در کارند
تا تو نانى به کف آرى و به غفلت نخورى
همه از بهر تو سرگشته و فرمانبردار
شرط انصاف نباشد که تو فرمان نبرى
«فجورها» از فجر به معناى شکافتن است.
برافراشتگى آسمانها و گستردگى زمين، با اراده مستقيم الهى يا از طريق نيروها و عوامل طبيعى است و لذا قرآن مى‌فرمايد: «وَ السَّماءِ وَ ما بَناها» و نفرمود: «من بناها» زيرا کلمه «ما» شامل غير خداوند نيز مى‌شود. يعنى آنچه آسمان را بنا کرد از نيروها و جاذبه‌ها و دافعه‌هاى طبيعى است که خداوند حاکم کرده و اگر مراد از کلمه «ما» در «وَ ما بَناها» خداوند باشد، به خاطر آن است که در لفظ «ما» نوعى ابهام برخاسته از عظمت نهفته و به همين دليل به جاى کلمه «من» کلمه «ما» گفته شده است. (واللّه العالم)
جهان هستى، گويا در ابتدا يک مجموعه متراکم بوده، سپس بخشى برافراشته و آسمان شده و بخشى گسترده و زمين شده است. «بَناها- طَحاها» مؤيد اين سخن آيه‌اى است که مى‌فرمايد: آسمان و زمين رتق بود و فتق کرديم، يعنى بسته بود و بازش کرديم. «رَتْقاً
«1». نساء، 65.
جلد 10 - صفحه 497
فَفَتَقْناهُما» «1»
بعضى کلمه «طَحاها» را اشاره به حرکت زمين دانسته‌اند، چون يکى از معانى «طحو» راندن و حرکت دادن است.
اسلام، فکر انسان مادى را از شکم و شهوت و شمشير و شراب، به تأمّل در عمق آسمانها و زمين و گردش کرات و پيدايش ايام وا داشته است.
در تفاوت ميان وحى و الهام، گفته‌اند که الهام، درکى است که انسان سرچشمه آن را نمى‌شناسد، در حالى که گيرنده وحى، سرچشمه وحى را مى‌شناسد. «2»