تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلائِکَةُ صَفًّا لا يَتَکَلَّمُونَ إِلاَّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَ قالَ صَواباً (38)
بعد در وصف قيامت فرمايد:
يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ: روزى که بايستد روح، وَ الْمَلائِکَةُ صَفًّا: و بايستند ملائکه در حالتى که صف‌زدگان باشند.
بيان- روح ملکى است موکّل بر ارواح. ابن عبّاس گويد مخلوقى از او بزرگتر نيست در روز قيامت. او تنها در صفى باشد و ملائکه با کثرت عدد و عظمت جسد در صفى، و او در بزرگى برابر همه باشد. «1» در عين المعانى از ابن مسعود روايت نموده که مقام روح، آسمان چهارم است. هر روز دوازده هزار تسبيح مى‌گويد و از هر تسبيح او ملکى مخلوق مى‌گردد. «2» و از حضرت صادق عليه السّلام مروى است فرمود: روح مخلوقى است اعظم از خلقت جبرئيل و ميکائيل و نبوده با هيچ کس از گذشتگان غير از حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله
«1» مجمع البيان (چ 1403 هج)، اسلاميه- ج 5، ص 426.
«2» منهج الصادقين، (افست اسلاميه- 1346 ش)، ج 10، ص 134.
جلد 14 - صفحه 24
و سلّم و او با ائمه عليهم السّلام است. «1» بنا به قولى مراد از روح قرآن است؛ و به قولى جبرئيل است که با ملائکه در يک صف بايستند.
لا يَتَکَلَّمُونَ: سخن نگويند در شفاعت و غير آن روز قيامت، إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ: مگر کسى که اذن داده باشد مر او را خداى بخشنده که شفاعت کند عاصيان را، وَ قالَ صَواباً: و گفته باشد آن کس گفتارى با صواب که لا اله الا اللّه باشد.
عيّاشى- به اسناد صحيحه خود روايت نموده از معاوية بن عمّار که از حضرت صادق عليه السّلام پرسيدم اين آيه را، فرمود: «نحن و اللّه المأذونون لهم يوم القيمة و القائلون»: به خدا قسم مائيم آنها که روز قيامت اذن شفاعت ايشان دهند و مائيم که زبان به تکلّم بگشائيم. من گفتم: يابن رسول اللّه، جانم فداى شما! به چه قائل خواهيد شد؟ فرمود «نمجّد ربّنا و نصلّى على نبيّنا و نشفع لشيعتنا و لا يردّ ربّنا»: زبان به تمجيد و تقديس پروردگار خود بگشائيم، و بر پيامبرمان صلوات فرستيم، و از براى شيعيان خود شفاعت کنيم، و پروردگار ما رد نفرمايد شفاعت ما را. «2» تتمّه- اين آيه براى تقرير و تأکيد عدم مالکيّت کفّار است در خطاب، چه ارواح و ملائکه که اشرف خلايقند و اقرب به او سبحانه، هرگاه قادر نباشند که متکلّم شوند در محضر الهى، مگر آنکه اذن فرمايد او را و به گفتار صواب متکلّم شود، که آن شفاعت است در حقّ کسى که رضاى خدا به آن تعلق گرفته باشد يا او قائل به کلمه توحيد باشد. پس غير ايشان چگونه بر اين مالک توانند بود؟