سوره نبأ(النبإ)، آیه ۳۸ · جزء ۳۰ · صفحه ۵۸۳
يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلَائِكَةُ صَفًّا لَّا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَٰنُ وَقَالَ صَوَابًا
روزی که «روح» و «ملائکه» در یک صف میایستند و هیچ یک، جز به اذن خداوند رحمان، سخن نمیگویند، و (آنگاه که میگویند) درست میگویند!
معنی کلمات و عبارات
«یَوْمَ»: مفعولٌفیه (لا یَمْلِکُونَ مِنْهُ خِطَاباً) است. «الرُّوحُ»: جبرئیل (نگا: شعراء / معارج / قدر / . «صَفّاً»: صفزدگان. حال است و به معنی مُصْطَفّینَ است.
نزول
سال ۶ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۳ رویداد)
نکات آیه
۱ - روح و فرشتگان الهى در قیامت، ایستاده و صف بسته در آماده باش کامل قرار مى گیرند. «یوم یقوم الروح و الملئکة صفّ-ًا»
«صفّاً» مصدر است و چون حال قرار گرفته، به معناى «صافّین» است. ایستادن و صف بستن، کنایه از مهیّا بودن براى انجام فرمان هاى الهى است.
۲ - روح، موجودى برتر از فرشتگان «یوم یقوم الروح و الملئکة»
تقدیم «روح» بر «ملائکه»، نشانه شرافت فزون تر او است. این کلمه در قرآن در مورد جبرئیل نیز به کار رفته است. در این آیه نیز چنانچه مراد، جبرئیل باشد، برترى مقام او بر دیگر ملائکه، استفاده مى شود.
۳ - روح و فرشتگان، کارگزاران رسیدگى به کیفر و پاداش بندگان در قیامت «یوم یقوم الروح و الملئکة صفّ-ًا»
صفّ بستن «روح» و «ملائکه»، حاکى از آمادگى آنان براى اجراى دستورات است. به قرینه آیات پیشین - که سخن از کیفر و پاداش بندگان بود - محدوده مأموریت آنان، رسیدگى به امور بهشتیان و دوزخیان است.
۴ - روح و ملائکه در قیامت از گفتن هر سخنى، جز با رخصت داشتن از خداوند ناتوان اند. «لایتکلّمون إلاّ من أذن له الرحمن»
۵ - هیچ کس در آخرت جز به اذن خداوند توان سخن گفتن ندارد. «لایتکلّمون إلاّ من أذن له الرحمن»
ضمیر فاعلى «لایتکلمون» اگر مخصوص روح و ملائکه باشد، دیگران به طریق اولى از سخن گفتن عاجزاند و اگر به فاعل «لایملکون منه خطاباً» نیز نظر داشته باشد، همه موجودات را به صراحت شامل مى شود.
۶ - شفاعت در قیامت، منوط به اذن خداوند است. «لایتکلّمون إلاّ من أذن له الرحمن»
سخن گفتن ملائکه در پیشگاه خداوند، به دلیل عصمت شان، از قبیل اعتراض به کارهاى او نیست. بنابراین مصداق بارز آن - به قرینه آیات مشابه این آیه - شفاعت است.
۷ - خداوند، داراى رحمت گسترده است. «الرحمن»
۸ - «رحمان»، از اسامى و اوصاف خداوند «الرحمن»
۹ - رخصت یافتن از جانب خداوند براى سخن گفتن در قیامت، نشانگر برخوردارى از رحمت گسترده او است. «من أذن له الرحمن»
۱۰ - ظهور سلطه کامل خداوند بر تمام موجودات، در قیامت «لایتکلّمون إلاّ من أذن له الرحمن»
۱۱ - قیامت، روز سلب اختیار از انسان «یوم ... لایتکلّمون إلاّ من أذن له الرحمن»
۱۲ - آنان که در قیامت، رخصت سخن گفتن یافته اند، سخنانى درست و به دور از هر گونه خطا خواهند گفت. «و قال صوابًا»
«قال» در «قال صواباً» به جاى مضارع آمده است تا بر یقینى بودن آن دلالت کند. جمله «قال صواباً»، یا حالیه است و یا مستأنفه اى که وضعیت پس از اذن را بیان مى کند.
۱۳ - خداوند در قیامت، جز به افراد حقیقت گو اذن سخن نخواهد داد. «و قال صوابًا»
چنانچه جمله «قال صواباً» عطف بر «أذن...» و داخل استثنا باشد، مراد این خواهد بود که: تنها شخص درست گفتار، مأذون به سخن گفتن خواهد بود.
تفسیر (۹)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱–۴۰ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱۷–۴۰ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۳۸ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیات ۳۸–۳۹ - نکتههای تفسیر نور
آیات ۳۸–۳۹ - پیامهای تفسیر نور
آیات ۳۸–۳۹ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۳۸ - تفسیر روان جاوید
آیات ۳۱–۴۰ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۳۸
روایات و احادیث
۱۴ - «عن الصادق(ع) قال: هو [الروح ]ملک أعظم من جبرائیل و میکائیل; [منبع: مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۶۴۷; نورالثقلین، ج ۵- ، ص ۴۹۶، ح ۳۱.] از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: روح فرشته اى بزرگ تر از جبرائیل و میکائیل است».
موضوعات
دستهبندی موضوعی
آمادگی روح(اسم خاص)آمادگی ملائکهاحاطه اخروی خدااذن اخروی به حق گویانجبر در قیامتحق گویی در قیامتروح(اسم) در قیامتسخن در قیامتفضایل حق گویانفضایل روح(اسم خاص)مجریان پاداش اخرویمجریان کیفر اخرویمحدوده اختیارات روح(اسم خاص)محدوده اختیارات ملائکهمنشأ سخن روح(اسم خاص)منشأ شفاعت در قیامتنقش اخروی روح(اسم خاص)منشأ سخن ملائکهنقش اخروی ملائکهملائکه در قیامتوسعت رحمت خداآثار اذن خدااذن خدارحماننشانه های رحمت خداظهور حقایق در قیامتویژگیهای قیامت
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۱۹)
- تکلّم فرشته روح و دیگر ملایکه در قیامت به اذن خدا
- خداوند یگانه، تنها حاکم در عرصه قیامت+۳ آیه
- جبرییل، موجودی روحانی و غیر جسمانی+۱۰ آیه
- جبرییل، از تسلیمشدگان در برابر خداوند+۱ آیه
- صفارایی و امادگی جبرییل و دیگر فرشتگان برای اجرای فرمانهای خدا در صحنه قیامت
- سخن گفتن جبرییل در روز قیامت، منوط به اذن خداوند
- جبرییل، فرشتهای با عظمت و بلند مرتبه در سلسله فرشتگان و کارگزاران الهی+۲ آیه
- روح، از نامهای جبرییل+۴ آیه
- ظهور حاکمیّت خدا، در عرصه قیامت+۲ آیه
- اجازه سخن گفتن در قیامت، پرتوی از رحمت الهی
- خداوند، دارای رحمتی عام و گسترده+۱ آیه
- حق گویی فرشتگان در قیامت، ملاک اذن خدا به سخن گفتن انان
- سکوت انسانها و صاحبان شعور، نزد خداوند، در قیامت+۱ آیه
- سکوت فرشتگان در برابر خداوند، در قیامت
- امادگی و صف ارایی جبرییل و دیگر فرشتگان، برای انجام دادن فرمانهای خدا، در صحنه قیامت
- سخن گفتن جبرییل در قیامت، منوط به اذن خدا
- سخن گفتن انسانها در قیامت، منوط به اذن خدا+۱ آیه
- حضور ملایکه در عرصه قیامت، با صفوف منظم
- تکلم ملایکه در قیامت، منوط به اذن خدا