اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يَوم‌َ يَقُوم‌ُ الرُّوح‌ُ وَ المَلائِکَةُ صَفًّا لا يَتَکَلَّمُون‌َ إِلاّ مَن أَذِن‌َ لَه‌ُ الرَّحمن‌ُ وَ قال‌َ صَواباً (38)
روزي که قيام ميکند روح و ملائکه صف بسته در صحراي محشر تکلم نميکنند مگر اذن دهد از براي او پروردگار رحمن.
يَوم‌َ يَقُوم‌ُ الرُّوح‌ُ در مراد از روح اقوال زيادي است بعضي گفتند: جبرئيل است بدليل قوله تعالي: قُل نَزَّلَه‌ُ رُوح‌ُ القُدُس‌ِ مِن رَبِّک‌َ بِالحَق‌ِّ ... الايه نحل آيه 102 که مراد جبرئيل است بدليل قوله تعالي: قُل مَن کان‌َ عَدُوًّا لِجِبرِيل‌َ فَإِنَّه‌ُ نَزَّلَه‌ُ عَلي قَلبِک‌َ.
بعضي گفتند: ملک است اعظم از تمام ملائکه که يک صف را او اشغال ميکند و يک صف را تمام ملائکه، بعضي گفتند: ارواح مؤمنين است که هنوز بقالب جسماني تعلق نگرفته قبل البعث و لکن در اخبار دارد که: روح اعظم از جبرئيل و ميکائيل است و فقط تعلق به پيغمبر و ائمه (ع) گرفته و در بعض اخبار تصريح دارد که مراد ما ائمه هستيم که نميگوئيم جز صواب پس از اذن رحمن و گفتار ما اينکه است:
(نحمد للّه و نصلي علي نبينا و نشفع لشيعتنا)
بلکه در بسيار از اخبار قسم ياد ميفرمايند:
(نحن و اللّه المأذون لنا في ذلک اليوم و القائلون صوابا).
اقول: ظاهر آيه شريفه بمقتضي عطف مغاير است که روح غير از ملائکه است و جبرئيل و ملک اعظم از جبرئيل هم جزو ملائکه هستند بخصوص جمع محلي بالف و لام مفيد عموم است که شامل جميع ملائکه ميشود و مسلما مقام انبياء بالاخص خاندان عصمت مقدم بر جميع ملائکه هستند و اثبات شي‌ء نفي ما عدا نميکند بناء علي هذا مي‌گوييم که: تمام انبياء و اوصياء انبياء بلکه بسياري از اصفياء و مقربان درگاه الهي يک صف ميايستند مقدم بر ملائکه و سر سلسله صف محمّد (ص) و آل او
جلد 17 - صفحه 366
هستند و انتظار اذن پروردگار دارند و تعبير بروح اشاره بنفوس مقدسه آنها است و آيه شريفه: يَسئَلُونَک‌َ عَن‌ِ الرُّوح‌ِ قُل‌ِ الرُّوح‌ُ مِن أَمرِ رَبِّي وَ ما أُوتِيتُم مِن‌َ العِلم‌ِ إِلّا قَلِيلًا بني اسرائيل آيه 85 ممکن است اشاره به همين معني باشد زيرا معرفت بشئون اينها را جز خدا نميداند حتي ملائکه فقط قليلي از شئونات آنها در خور استعداد اينها است.
لا يَتَکَلَّمُون‌َ إِلّا مَن أَذِن‌َ لَه‌ُ الرَّحمن‌ُ وَ قال‌َ صَواباً اقول: کلمه لا يتکلمون جمع است و کلمه قال صوابا مفرد است، و ممکن است که تعبير بجمع براي تعداد نفوس مقدسه آنها باشد و تعبير بقال رجوع بروح باشد که مفرد است و همين روح همان نفوس مقدسه باشد و اللّه العالم.