تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ ما تَکُونُ فِي شَأْنٍ وَ ما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَ لا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلاَّ کُنَّا عَلَيْکُمْ شُهُوداً إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَ ما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّکَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ وَ لا أَصْغَرَ مِنْ ذلِکَ وَ لا أَکْبَرَ إِلاَّ فِي کِتابٍ مُبِينٍ (61)
ج5، ص 349
بعد از آن تشويق مطيعين و تهديد مذنبين مى‌فرمايد:
وَ ما تَکُونُ فِي شَأْنٍ: (خطاب به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و مراد امت باشند) يعنى و نباشى در هيچ حالى از احوال و امرى از امور دين و دنيا و آخرت. وَ ما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ: و تلاوت نکنى از جانب خداى تعالى چيزى از قرآن را. وَ لا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ: و بجا نياوريد فعلى از افعال را. إِلَّا کُنَّا عَلَيْکُمْ شُهُوداً: مگر آنکه بر شما شاهد و گواه باشيم. حاصل آنکه در هيچ حالى از احوال متلبس به چيزى از افعال ثلاثه نشويد مگر آنکه ما راقب بر آن باشيم. إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ: وقتى که داخل در آن شويد و خوض نمائيد. ذکر اين جمله براى تنبه و آگاهى مکلفين است که غافل و بى‌خبر نباشند و بدانند که بر ايشان رقيبان و حافظانند بر کلى و جزئى اعمالشان، تا از فساد و اعمال قبيحه دورى نمايند و به صلاح و افعال حسنه اقدام و سعى خود را منظور دارند.
وَ ما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّکَ: دور و غايب نباشد از علم پروردگار تو و رؤيت و قدرت سبحانى. مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ: وزن سنگينى ذره. فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ: در زمين و نه در آسمان. ذره عبارت است از مورچه خرد ريزه، بعد استعمال شده در هر چيز محقر اندکى، چنانچه اشياء صغارى که در تابش آفتاب از روزنه‌اى متحرک بنظر آيند ذرات نامند. حاصل آنکه علم ازلى الهى احاطه دارد به ذرات موجودات. وَ لا أَصْغَرَ مِنْ ذلِکَ وَ لا أَکْبَرَ (و نه کوچکتر از ذرّه و نه بزرگتر از آن).
إِلَّا فِي کِتابٍ مُبِينٍ: مگر آنکه ثبت و نوشته شده در کتابى که بيان فرموده خداى تعالى در آن تمامى موجودات را قبل از خلقت و آن لوح محفوظ است. نزد بعضى مراد «کتاب» ملائکه حفظه است که مأمورند از جانب الهى به نوشتن و
ج5، ص 350
حفظ اعمال بندگان از خير و شر و کلى و جزئى. در مجمع «1»- روايت از حضرت صادق عليه السّلام که حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله هر وقت اين آيه تلاوت مى‌فرمود، گريه شديد مى‌نمود. آيه شريفه دال است بر آنکه علم ازلى الهى احاطه دارد به تمامى موجودات و معلومات از ذره تا دره و هيچ چيز از علم سبحانى مخفى و مستور نيست. سيد جزائرى (رحمه اللّه) فرمايد: اتفاق همه شرايع از امت هر پيغمبرى آنست که حق تعالى به علم ازلى عالم است به همه اشياء از واجبات و ممکنات و ممتنعات و بر کليات به وجه کلى و بر جزئيات به وجه جزئى.
برهان- اين مطلب نزد حکما مسلم آمده که هر موجودى سواى حق تعالى ممکن، و هر ممکنى مستند است به واجب تعالى؛ يا ابتدائا، يا به وسائط، و علم به علت هم مستلزم است علم به معلول را، و خداى سبحان عالم است بذاته؛ پس عالم خواهد بود به غير. بنابراين عالم باشد ذات احديت الهى به کل معلومات خواه جزئى باشد يا کلى، جوهر باشد يا عرض، موجود در اعيان باشد يا متعقل در اذهان، و خواه صورت ذهنيه متصوره امر وجودى باشد يا عدمى، ممکن باشد يا ممتنع، پس مخفى و معزوب نباشد از علم حق شيئى از ممکنات و ممتنعات.