اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ ما تَکُون‌ُ فِي شَأن‌ٍ وَ ما تَتلُوا مِنه‌ُ مِن قُرآن‌ٍ وَ لا تَعمَلُون‌َ مِن عَمَل‌ٍ إِلاّ کُنّا عَلَيکُم شُهُوداً إِذ تُفِيضُون‌َ فِيه‌ِ وَ ما يَعزُب‌ُ عَن رَبِّک‌َ مِن مِثقال‌ِ ذَرَّةٍ فِي الأَرض‌ِ وَ لا فِي السَّماءِ وَ لا أَصغَرَ مِن ذلِک‌َ وَ لا أَکبَرَ إِلاّ فِي کِتاب‌ٍ مُبِين‌ٍ (61)
و آنچه که شما رسول محترم در وظائف رسالت خود باشي از تبليغ احکام و مواعظ و نصايح و سائر شئون رسالت و آنچه که تلاوت و قرائت کني از آيات شريفه از قرآن و شما مؤمنين عمل نميکنيد از هر گونه عملي الّا اينکه ما بر شما شاهد هستيم زماني که خوض ميکنيد و فرو ميرويد در آن عمل و عزوب نميکند از پروردگار تو از سنگيني مورچه در زمين و نه در آسمان و نه کوچکتر از مورچه
جلد 9 - صفحه 415
و نه بزرگتر مگر آنکه در کتاب آشکار است.
از علي إبن ابراهيم و در مجمع دارد که حضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم موقعي که اينکه آيه را تلاوت ميکرد گريه شديدي بر او متوجه ميشد.
وَ ما تَکُون‌ُ فِي شَأن‌ٍ خطاب متوجه بحضرت رسالت است لکن ملاک در جميع جاري است که اشتغال بهر عملي و فعلي و شأني داشته باشند وَ ما تَتلُوا مِنه‌ُ مِن قُرآن‌ٍ ضمير منه راجع بما انزل است که کتاب الهي باشد، من القرآن من بيانيه است که آن ما انزل قرآن باشد اشاره به اينکه هر فعل و قولي از تو صادر شود وَ لا تَعمَلُون‌َ مِن عَمَل‌ٍ و شخص رسالت و جميع امّت هيچگونه عملي از شما صادر نميشود إِلّا کُنّا عَلَيکُم شُهُوداً مگر آنکه خداوند تبارک و تعالي و ملائکه حفظه بر شما شاهد هستند که مشاهده ميکنند که ما گفته‌ايم در قرآن آنچه بنحو متکلم وحده ذکر فرموده مختص بذات مقدس او است مثل أَن‌ِ اعبُدُونِي و جمله بعد در همين آيه در کلمه عن ربک و آنچه بتوسط اسباب از ملائکه و غير آنها باشد بنحو متکلم مع الغير مثل همين جمله إِذ تُفِيضُون‌َ فِيه‌ِ همان ابتدايي که وارد عمل ميشويد پيش از آنکه از عمل فارغ شويد.
وَ ما يَعزُب‌ُ عَن رَبِّک‌َ ممکن است پاره‌اي از اعمال از نظر ملائکه حفظه عزوب کند و محو شود لکن ذات مقدس ربوبي نزد او محفوظ است چنانچه حضرت امير المؤمنين عليه السّلام در دعاء کميل عرض ميکند
(ان تهب لي في هذه الليلة الي قوله و کل سيئة امرت باثباتها الکرام الکاتبين الي قوله و کنت انت الرقيب علي من ورائهم و الشاهد لما خفي عنهم و برحمتک اخفيته و بفضلک سترته)
بلکه در اخبار توبه دارد که از نظر ملائکه کتبه هم محو ميشود.
مِن مِثقال‌ِ ذَرَّةٍ از باب مثال است و الّا هر چيزي که ابدا سنگيني و وزن هم ندارد مثل خطورات نفسيه و خيالات قلبيه هم از علم او بيرون نيست.
جلد 9 - صفحه 416
فِي الأَرض‌ِ وَ لا فِي السَّماءِ و نه در تحت ارض و نه در فوق سماء وَ لا أَصغَرَ مِن ذلِک‌َ وَ لا أَکبَرَ بنده يابد کوچک نشمارد نه عمل خيري را که اهميت ندهد و ترک کند و نه شرّي را که عمل ميکند بگويد چيزي نيست اهميت ندارد تمام نزد خدا محفوظ است و بجزاء آن ميرسيم.
إِلّا فِي کِتاب‌ٍ مُبِين‌ٍ بعضي گفتند لوح محفوظ است و بعضي گفتند نامه عمل است و ميتوان گفت در يک جا و دو جا نيست در بسياري ثبت و ضبط است حتي صورت عمل در عرش هم منعکس ميشود و وجود مقدس نبي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه هدي عليهم السلام هم شاهد و حاضر هستند چنانچه ميفرمايد فَکَيف‌َ إِذا جِئنا مِن کُل‌ِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَ جِئنا بِک‌َ عَلي هؤُلاءِ شَهِيداً نساء آيه 44.