1- آزمايش انسان، براساس آگاهى و آزادى است:
آگاهى به واسطه چشم و گوش و عقل و فطرت درونى و هدايت بيرونى؛ و آزادى برمبناى اختيار که به تمام انسان‌ها داده شده است: نَبْتَلِيهِ ... سَمِيعاً بَصِيراً إِنَّا هَدَيْناهُ ... إِمَّا شاکِراً وَ إِمَّا کَفُوراً
2- خداوند، حجت را بر انسان تمام کرده است. «إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ»
3- راه درست، يکى بيش نيست. «إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ» (کلمه «سبيل» مفرد است.)
4- هدايت، نعمتى در خور سپاس است. «إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاکِراً» (پيمودن راه دين، شکر الهى و انحراف از آن، کفران و ناسپاسى است.)
«1». هود، 9.
«2». ابراهيم، 34.
«3». اسراء، 11.
«4». اسراء، 100.
«5». معارج، 19.
«6». معارج، 20.
«7». عاديات، 6.
جلد 10 - صفحه 325
5- کسانى که هدايت انبيا را نپذيرند، بالاترين مرحله از کفر را مرتکب شده‌اند.
(به جاى آنکه بگويد «اما کافرا»، فرمود: «إِمَّا شاکِراً وَ إِمَّا کَفُوراً». زيرا «کفور»، اوج کفر است.)
6- هرکس شاکر نباشد، کفور است، راه سوّمى وجود ندارد. «إِمَّا شاکِراً وَ إِمَّا کَفُوراً»
7- در تربيت انسان، نقش هشدار، بيش از بشارت است. (لذا قرآن ابتدا هشدار مى‌دهد و سپس بشارت.) إِنَّا أَعْتَدْنا لِلْکافِرِينَ ...
8- کيفرهاى الهى داراى ملاک و معيارند. «أَعْتَدْنا لِلْکافِرِينَ سَلاسِلَ وَ أَغْلالًا وَ سَعِيراً»
9- هر انتخابى، سرانجام خود را به دنبال دارد. کفر، دوزخ را و شکر، بهشت را.
إِمَّا شاکِراً وَ إِمَّا کَفُوراً ... إِنَّا أَعْتَدْنا لِلْکافِرِينَ ... إِنَّ الْأَبْرارَ ...