اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَ هُم خَيرٌ أَم قَوم‌ُ تُبَّع‌ٍ وَ الَّذِين‌َ مِن قَبلِهِم أَهلَکناهُم إِنَّهُم کانُوا مُجرِمِين‌َ (37)
آيا اينکه کفّار و مشرکين که ذکر شد در آيات قبل بهتراند يا قوم تبع و کساني که قبل از آنها بودند هلاک کرديم آنها را محققا آنها بودند مجرم و گناهکار:
أَ هُم خَيرٌ مرجع ضمير هم ظاهرا همان مشار اليه هؤلاء است که منکر معاد بودند بشرح مذکور، و ممکن است تمام مشرکين و کفّار باشند که تکذيب نبي‌ّ کردند.
أَم قَوم‌ُ تُبَّع‌ٍ تبّع از ملوک حمير بوده، و آنها هفتاد ملک بودند، و در مجمع
جلد 16 - صفحه 92
البحرين دارد که تبّع اسکندر ذو القرنين بود و مالک تمام روي زمين شد، و بعضي گفتند: نبي‌ّ بود، و لو رسالت نداشته، و بعضي گفتند: مؤمن صالح بوده و بسياري از انبياء در نزد او بودند مثل خضر و الياس و غير اينها و شرح حال او در آيه شريفه:
وَ يَسئَلُونَک‌َ عَن ذِي القَرنَين‌ِ (الي قوله تعالي) وَ کان‌َ وَعدُ رَبِّي حَقًّا کهف، آيه 82 الي 98 گذشت و قوم او ايمان نياوردند و در مکنت و ثروت و قوّت و قدرت و عزّت نظير نداشتند.
وَ الَّذِين‌َ مِن قَبلِهِم قوم نوح و قوم هود و قوم صالح ثمود و قوم لوط و اصحاب ايکه و مدين و فراعنه آيا مکنت و قوت و قدرت اينکه مشرکين و کفّار بيشتر است يا آنها!
أَهلَکناهُم بانحاء مختلف، بغرق و باد و صيحه و خسف و امطار حجارة آيا قدرت اينکه مشرکين و کفار و دهريين بيشتر است يا آنها بترسند که در اثر تکذيب دچار شوند چنانچه پيشينيان دچار شدند.
إِنَّهُم کانُوا مُجرِمِين‌َ مجرم معناي عامّي دارد مخالف فرمان الهي است شامل دهري که منکر وجود حق‌ّ است و مشرک که شريک بر خدا قائل است بجميع اقسام شرک، شرک ذاتي که از براي خدا ضدّي و ندّي و مثلي قائل است، و شرک صفاتي که قائل بصفات زائد بر ذات قائل است، و شرک افعالي که افعال الهي را مثل خلق و رزق و احياء و اماته و ساير افعال او را مستند بغير او ميداند، و شرک عبادتي که پرستش و الوهيت غير او ميکند، و شرک نظري که توکل و اميد بغير او دارند، شامل کافر ميشود که تکذيب انبياء ميکند و لو يک نفر آنها را و مخالف و معاند نسبت باوصياء و لو يک نفر آنها باشد، و شاک در دين و منکر يکي از ضروريات دين، و مبدع که بدعتي در دين گذارد، و بالجمله غير مؤمن و لو اسم مسلم بر او صادق باشد، و شامل عاصي و فاسق و فاجر ميشود تمام مجرم هستند و مستحق عقوبت و عذاب.