اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ ما خَلَقنَا السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ وَ ما بَينَهُما لاعِبِين‌َ (38) ما خَلَقناهُما إِلاّ بِالحَق‌ِّ وَ لکِن‌َّ أَکثَرَهُم لا يَعلَمُون‌َ (39)
جلد 16 - صفحه 93
و ما خلق نکرديم آسمانها و زمين و آنچه بين آنها است از روي لغو و لعب و بيهوده و بي‌فايده، ما خلق نکرديم آن دو را مگر بحق از روي حکمت و مصلحت و صحيح و بجا و بموقع لکن اکثر افراد ناس نميدانند. يکي از اصول خمسه که مدخليّت در ايمان دارد و اصل ريشه ايمان است که بدون واحدي از آنها ايمان زايل ميشود عدل است که خداوند تبارک و تعالي عادل است و عدل فرع حکمت است و حکمت از صفات ذات است که عالم بجميع حکم و مصالح است، و عدل از صفات فعل است که افعال او موافق حکمت و مصلحت و حسن است، و لازمه آن اينکه است که فعل قبيح و فعل لغو و ظلم از او محال است صادر شود نه بمعني اينکه نميتواند که کوتاهي در قدرت باشد بلکه نميکند نظير عصمت در انبياء و ائمّه هدي که محال است از آنها کوچکترين معصيتي يا خطايي و سهوي و نسياني صادر شود با اينکه کمال توانايي و قدرت بر آن دارند، و گفتيم: هر فعلي که در خارج تحقّق پيدا کند بحسب تقسيم عقلي از شش قسم خارج نيست:
1- مصلحت دارد و هيچ مفسده در او نيست حسن صرف است.
2- مفسده دارد و هيچ مصلحت ندارد قبيح صرف است.
3- نه مصلحت دارد نه مفسده لغو صرف.
4- هم مصلحت دارد هم مفسده لکن مصلحتش غالب بر مفسده است حسن مطلق 5- مفسده او غالب بر مصلحت او است قبيح مطلق.
6- مصلحت و مفسده او مساوي است لغو مطلق.
خداوند محال است از او فعل قبيح و فعل لغو بهر دو قسمش صادر شود و تمام افعالش حسن است، و ظلم هم نميکند، زائد بر استحقاق عذاب نميکند و کوتاهي در احراز مقدار قابليت محل هم نميکند تفضّلا لذا ميفرمايد:
وَ ما خَلَقنَا السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ وَ ما بَينَهُما از کرات جويه و ملائکه و جن و انس و آنچه در آسمانها و زمين و بين اينکه دو است.
لاعِبِين‌َ چون لغو است و خلاف عدل است.
ما خَلَقناهُما آسمانها و زمين و آنچه بين آنها و در آنها است.
جلد 16 - صفحه 94
إِلّا بِالحَق‌ِّ موافق حکمت و مصلحت، از آيات شريفه چنانچه در بسياري از مواقع تذکر داده شده که خلقت آسمانها و اينکه کرات جويه، و زمين و آنچه در آنها و بين آنها است.
براي انسان خلق شده و انسان هم براي نيل بسعادت و رستگاري و ترقي و تعالي و تحصيل قابليت فيوضات الهيّه و نيل بنعم اخروي خلق شده چنانچه ميفرمايد:
أَ فَحَسِبتُم أَنَّما خَلَقناکُم عَبَثاً وَ أَنَّکُم إِلَينا لا تُرجَعُون‌َ مؤمنون، آيه 117.
و در حديث:
خلقتم للبقاء لا للفناء.
وَ لکِن‌َّ أَکثَرَهُم لا يَعلَمُون‌َ حتي عامه عميا که منکر حسن و قبح عقلي هستند و از اينکه جهت عدل را منکر ميشوند حتي بسياري از عوام شيعه که بمجرد يک ناملايماتي العياذ باللّه نسبت ظلم بخدا ميدهند، فقط معتقد باين عقيده کساني که در بلا صبر و در نعمت شکر و تمام افعال الهيّه را عين صلاح ميدانند.