تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّ رَبَّکَ يَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَکَ وَ اللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتابَ عَلَيْکُمْ فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَيَکُونُ مِنْکُمْ مَرْضى وَ آخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَ آخَرُونَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنْهُ وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ وَ أَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً وَ ما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْراً وَ أَعْظَمَ أَجْراً وَ اسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ «20»
شأن نزول: حضرت و اصحاب به جهت مشتبه بودن نصف شب و کمتر يا
جلد 13 - صفحه 367
بيشتر، از خوف ترک واجب به زحمت مى‌افتادند به حدى که قدم مبارک حضرت ورم نمود. معاندان زبان ملامت گشودند. بعد از يک سال يا ده سال، اين تکليف برداشته شد.
إِنَّ رَبَّکَ يَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ: بدرستى که پروردگار تو مى‌داند آنکه بر مى‌خيزى براى نماز، أَدْنى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ: کمتر از دو ثلث شب، وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ: و نصف شب و ثلث شب، وَ طائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَکَ: و برمى‌خيزند به همين دستور گروهى از آنانکه با تو هستند از اصحاب.
ابو القاسم حسکانى به اسناد خود از ابن عباس روايت نموده که مراد از اين طائفه، حضرت على عليه السّلام و أبو ذر باشد. «1» وَ اللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ: و خدا تقدير فرمايد شب و روز را، يعنى مى‌داند تقادير ساعات شب و روز را، و علم او محيط است به آن. عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ:
داند خدا آنکه شما هرگز نمى‌توانيد شمرد و ضبط نتوان نمود تقدير اوقات شب را به تعديل و تسويه، و به اين جهت زياده از آن اخذ مى‌کنيد و آن بر شما شاق آمده. فَتابَ عَلَيْکُمْ: پس بازگشت نمود خدا بر شما به عفو و تخفيف، و رخصت فرمود به ترک قيام در مقادير مذکوره، و رفع گناه نمود. فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ: پس بخوانيد آنچه آسان بود شما را از قرآن، يعنى بگذاريد آنچه ميسر شما شود از نماز شب. اين آيه ناسخ حکم اول، و بعد هر دو به نماز پنجگانه منسوخ شد. عَلِمَ أَنْ سَيَکُونُ مِنْکُمْ مَرْضى: داند خدا که البته باشند از شما بيماران که قدرت بر قيام شب نداشته باشند، وَ آخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ: و داند آنکه باشند جماعت ديگر سفر کنند در زمين، يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ: طلب مى‌نمايد از فضل خدا، يعنى تجارت کنند از وجوه حلال يا تحصيل علوم دينيه نمايند. وَ آخَرُونَ يُقاتِلُونَ: و گروهى ديگر کارزار مى‌کنند، فِي سَبِيلِ اللَّهِ: در راه خدا. مراد آنکه چون نماز شب رنج بسيار دارد به بيماران
«1» منهج الصادقين، جلد 10، صفحه 53.
جلد 13 - صفحه 368
و اهل سفر از تجار و مجاهد، لذا حق تعالى تخفيف فرمود و رخصت در ترک آن داد.
فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنْهُ: پس بخوانيد آنچه ميسر شود از قرآن. ظاهر آنست که مراد تيسر مقدارى است که مکلف به طيب نفس بخواند. در معالم روايتى از حضرت پيغمبر نقل شده هر که در شبى يا روزى پنجاه آيه از قرآن بخواند، او را از غافلان ننويسند. و اگر صد آيه تلاوت کند او را از فرمانبرداران نويسند. و اگر دويست آيه بخواند قرآن خصم او نباشد روز قيامت. و اگر پانصد آيه بخواند براى او قنطارى از زمرّد سبز نويسند «1» وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ: پس به پاى داريد نماز واجبه را با شرايط و آداب، وَ آتُوا الزَّکاةَ: و بدهيد زکات واجبه را، وَ أَقْرِضُوا اللَّهَ: و قرض دهيد خداى را، قَرْضاً حَسَناً: قرض نيکو، يعنى انفاق اموال خود کنيد انفاق نيکو که موافق رضاى خدا باشد. اين، امر است به ساير صدقات در طريق خيرات و يافتن جزاى بسيار در آن از واهب العطيات. يا اداى زکات بر احسن وجه از اخراج آن به طيب نفس و يا از پاکيزه‌ترين مال بر اهل استحقاق و مراعات نيت و طلب رضاى حضرت عزت جل شأنه. يا مراد هر فعلى است خير که متعلق به نفس و مال باشد.
در امالى- صدوق از حضرت صادق عليه السّلام قال: مکتوب على باب الجنّة: القرض بثمانية عشر و الصّدقة بعشرة، و ذلک انّ القرض لا يکون الّا فى يد المحتاج و الصّدقة ربّما وقعت فى يد غير محتاج: «2» فرمود: نوشته است بر درب بهشت: قرض دادن ثوابش هيجده، و صدقه ثوابش ده باشد. و اين به جهت آنست که قرض نمى‌باشد مگر در دست محتاج، و صدقه چه بسا واقع شود در دست غير محتاج.
«1» منهج الصادقين، جلد 10، صفحه 55.
«2» به نقل از سفينة البحار، جلد 2، صفحه 424.
جلد 13 - صفحه 369
وَ ما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ: و از آنچه پيش فرستيد براى نفسهاى خود، مِنْ خَيْرٍ:
از نيکى طاعت و عبادت و انفاق، تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ: بيابيد جزاى آن را نزد خدا، هُوَ خَيْراً: بهتر از آنکه مؤخر گردانيد فرستادن آن را به وصيت نزد موت، وَ أَعْظَمَ أَجْراً: و بزرگتر از حيث مزد، چه يکى را به ده تا هفتصد و بيشتر عطا فرمايد، وَ اسْتَغْفِرُوا اللَّهَ: و طلب آمرزش کنيد از خدا در همه اموال، چه انسان از تفريط خالى نيست، إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ: بدرستى که خداى تعالى آمرزنده است گناه بندگان تائب را، مهربان بر ايشان که لطف فرمايد بر آنها توبه ايشان را قبول، و رحمت خود را شامل حال آنها فرمايد.
جلد 13 - صفحه 370
ج13، ص371
سوره هفتاد و چهارم (المدّثّر)
سورة المدثر: اين سوره مکى است.
عدد آيات: پنجاه و شش.
عدد کلمات: دويست.
عدد حروف: هزار و صد و ده.
ثواب تلاوت: ابن بابويه رحمه اللّه از حضرت باقر عليه السّلام: هر که قرائت کند سوره مدّثّر را در نماز واجب، سزاوار است خدا او را با پيغمبر در درجه او قرار دهد و در دنيا درک نکند شقاوت را «1» (با ثبوت در ايمان و تقوى) بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ