تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِنَّ رَبَّکَ يَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَکَ وَ اللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتابَ عَلَيْکُمْ فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَيَکُونُ مِنْکُمْ مَرْضى وَ آخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَ آخَرُونَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنْهُ وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ وَ أَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً وَ ما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْراً وَ أَعْظَمَ أَجْراً وَ اسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ «20»
ترجمه
همانا پروردگار تو ميداند که تو برميخيزى در کمتر از دو ثلث از شب و در نصف شب و در ثلثش و گروهى از آنانکه با تو هستند و خدا تعيين ميکند مقدار شب و روز را دانست که شما هرگز نميتوانيد ضبط کنيد آنرا پس در گذشت از شما پس بخوانيد آنچه ميسّر شود از قرآن دانست که البتّه ميباشد از شما بيمارانى و ديگران که سير ميکنند در زمين که طلب ميکنند از فضل خدا و ديگران که کارزار ميکنند در راه خدا پس بخوانيد آنچه ميسّر شود از آن و بپا داريد نماز را و بدهيد زکوة را و وام دهيد بخدا وامى نيکو و آنچه پيش ميفرستيد براى خودتان از خوبى مى‌يابيد آنرا نزد خدا بهتر و بزرگتر از جهت پاداش و آمرزش خواهيد از خدا همانا خدا آمرزنده مهربان است.
تفسير
مستفاد از نقل قمّى ره از امام باقر عليه السّلام و بيان مفسّرين در اينمقام آنستکه چون خداوند پيغمبر اکرم را در اوّل اين سوره مأمور بقيام در پاره‌اى از شب براى عبادت و قرائت قرآن فرمود آنحضرت باصحاب بشارت داد بثواب آن و جمعى از باب تأسى يا تصوّر تعميم حکم مقيّد بقيام در شب شدند و امر بر آنها مشکل شد چون وسيله درستى براى تعيين وقت و بدست آوردن نصف و ثلث نداشتند و بسا ميشد که تا صبح بيدار ميماندند براى آنکه وقت از آنها فوت نشود لذا خداوند در اين آيه شريفه ترک تهجّد را ترخيص فرمود براى آنها باين تقريب که خطاب به پيغمبر خود فرموده ميفرمايد همانا پروردگار تو ميداند که تو کمتر از دو ثلث شب و نصف شب و ثلث از شب برميخيزى براى عبادت و جمعى از کسانيکه بتو ايمان آورده‌اند هم باين عمل مداومت دارند و خداوندى که شبانه روز را مقدّر و ساعات آنرا مقرّر فرموده ميداند که شما از عهده تعيين و ضبط ساعات و بدست آوردن اوقات آن کاملا بر نميآئيد پس رجوع فرمود بر شما بمهر و محبّت و برداشتن اين حکم را از
جلد 5 صفحه 297
شما برفع الزام بآن و تبعاتش و بيان ترخيص در ترکش حال اگر ميخواهيد بخدا نزديک شويد و به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم تأسى نمائيد هر قدر براى شما ميسّر است بقدريکه موجب خشوع قلب و صفاء ضمير شود چنانچه در مجمع از حضرت رضا عليه السّلام نقل نموده قرائت قرآن نمائيد علاوه بر اين خدا ميداند بعضى از شما مريضيد و بعضى مسافر بسفر تجارت و تحصيل علم و بعضى مجاهد در راه خدا پس بحسب حال و مجالتان هر قدر ميسور است در شبانه روز قرائت قرآن نمائيد و نماز بخوانيد و برپا داريد آنرا و براى پاکيزه و افزون شدن و برکت يافتن مالتان مقدارى از آنرا در سال کنار گذارده بفقرا دهيد و از ساير انفاقات در راه خير که معامله با خدا است و عوض آنرا بشما چند برابر در دنيا و آخرت بحسب خلوص نيّت و مزيّت جهت و موقعيّت که بيان آن گذشته است عنايت خواهد فرمود دريغ ننمائيد و بطور کلّى آنچه را از اعمال خيريّه پيش بفرستيد براى خودتان مى‌يابيد پرورش يافته آنرا نزد خدا بهتر از آنچه فرستاديد و زيادتر از آنچه اجر و مزد شما باشد بر اعمال خيريّه که وصيّت بآن مينمائيد اگر وصى عمل بآن نمايد و ضمير هو فاصله شده بين دو مفعول تجدوا و آنرا ضمير فصل و عماد خوانند و در هر حال بايد از خداوند طلب مغفرت نمود چون بنده هر قدر مراقب امتثال اوامر مولى باشد باز محتمل است قصور و تقصيرى براى او روى داده باشد و متوجّه بآن نشده باشد و بدانيد که خدا آمرزنده و مهربان است گناهان را با توبه مى‌آمرزد و بدون توبه هم اگر خواسته باشد ميآمرزد مگر کفر و عداوت با خاندان عصمت و طهارت را که نخواهد آمرزيد در ثواب الاعمال و مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که هر کس سوره مزّمّل را در نماز عشاء خود بخواند آنسوره و شب و روز شاهد او خواهند بود و بخوبى و پاکيزگى خداوند او را زنده ميدارد و بخوبى و پاکيزگى او را ميميراند و الحمد للّه رب العالمين.
جلد 5 صفحه 298