تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ حَمَلْناکُمْ فِي الْجارِيَةِ «11» لِنَجْعَلَها لَکُمْ تَذْکِرَةً وَ تَعِيَها أُذُنٌ واعِيَةٌ «12» فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ نَفْخَةٌ واحِدَةٌ «13» وَ حُمِلَتِ الْأَرْضُ وَ الْجِبالُ فَدُکَّتا دَکَّةً واحِدَةً «14» فَيَوْمَئِذٍ وَقَعَتِ الْواقِعَةُ «15»
وَ انْشَقَّتِ السَّماءُ فَهِيَ يَوْمَئِذٍ واهِيَةٌ «16» وَ الْمَلَکُ عَلى أَرْجائِها وَ يَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّکَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمانِيَةٌ «17» يَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لا تَخْفى مِنْکُمْ خافِيَةٌ «18» فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ کِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَيَقُولُ هاؤُمُ اقْرَؤُا کِتابِيَهْ «19» إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلاقٍ حِسابِيَهْ «20»
فَهُوَ فِي عِيشَةٍ راضِيَةٍ «21» فِي جَنَّةٍ عالِيَةٍ «22» قُطُوفُها دانِيَةٌ «23» کُلُوا وَ اشْرَبُوا هَنِيئاً بِما أَسْلَفْتُمْ فِي الْأَيَّامِ الْخالِيَةِ «24»
ترجمه
همانا ما چون طغيان کرد آب حمل کرديم شما را در کشتى
تا قرار دهيم آنرا براى شما عبرتى و نگاه دارد آنرا گوشى نگاه دارنده
پس چون دميده شود در صور يکبار دميدن
و برداشته شود زمين و کوهها پس در هم شکسته شوند يک بار در هم شکسته شدن
پس چنين روز واقع شود آن واقع شونده
و شکافته شود آسمان پس آن در چنين روز است سست
و فرشتگان در اطراف آنند و برميدارد عرش پروردگارت را بالاى سر آنها در چنين روز هشت فرشته
در چنين روز عرضه داشته شويد پنهان نميماند از شما هيچ امر پنهانى
پس امّا کسيکه داده شد نامه او بدست راستش پس ميگويد بگيريد بخوانيد نامه مرا
همانا من دانستم آنکه من ملاقات کننده‌ام حسابم را
پس او است در گذرانى پسنديده
در بهشتى بلند مرتبه
ميوه‌هاى آن نزديک است
بخوريد و بياشاميد گوارا باشد بسبب آنچه پيش فرستاديد در روزهاى گذشته.
تفسير
خداوند بعد از نقل شمه‌ئى از احوال امم سابقه اشاره‌ئى بطوفان نوح فرموده باين تقريب که ما وقتى که طغيان نمود آب از حدّ اعتدال و عالم‌گير شد حمل کرديم پدران شما مردم ناسپاس را در کشتى و سفينه جاريه تا قرار دهيم اينمعامله خودمان را با اهل ايمان بحضرت نوح موجب تذکّر و عبرت و پند براى شما مردم که اطلاع بر اين قضيّه پيدا کرده‌ايد و براى آنکه نگهدارى و حفظ کند و موجب اعتبار صاحب خود قرار دهد گوش شنوا و نگهدار و حافظ اين قبيل امور
جلد 5 صفحه 261
عبرت‌آور و فراموش نکند آنرا در مدّت عمر و شرح اين قضيّه در سور سابقه مکرّر ذکر شده است و مستفاد از چند روايت معتبر از طريق عامّه و خاصّه آنستکه وقتى اين آيه نازل شد پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از خدا خواست که گوش امير المؤمنين عليه السّلام را چنين گوشى قرار دهد و اجابت شد و بعد از آن هر چه امير المؤمنين عليه السّلام از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم شنيد فراموش نکرد و در بعضى از آن روايات ذکر شده که امير المؤمنين عليه السّلام فرمود آنچه شنيدم از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فراموش نکردم و نسيان سزاوار براى من نبود و در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نقل نموده که بامير المؤمنين عليه السّلام فرمود اى على خدا بمن امر فرمود که نزديک بتو شوم و از تو دور نگردم و بياموزم ترا و حفظ کنى تو و حقّ خدا است که تو را حافظ فرمايد پس نازل شد و تعيها اذن واعية و چون در اوّل سوره اشاره باهوال قيامت شده بود بعد از ذکر شمه‌ئى از احوال مکذّبين آن خداوند عود به بيان اهوال آنروز فرموده ميفرمايد پس چون يکبار در صور دميده شد که آنرا نفخه اولى خوانند که بآن عالم دنيا خراب و ويران گردد و زمين و کوهها از جاى خودشان بلند شوند و بهم خورده و کوفته شوند يکمرتبه و اجزاء آنها نرم و متلاشى گردد پس آنروز روز وقوع واقعه قيامت است و آسمانها شکافته گردد و ملائکه بزير آيند و در آنروز آسمان مانند پنبه زده شده پوش و سست است و ملائکه در اطراف و جوانب آسمان زيست نمايند و منتظر اجراء اوامر الهى نسبت باهل ايمان و کفر ميباشند و هشت ملک از آنملائکه عرش خداوند را بالاى سر ملائکه يا خودشان نگاه ميدارند در مجمع از پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم نقل نموده که حمله عرش امروز چهارند و روز قيامت چهار افزوده خواهد شد پس هشت خواهند شد و در بعضى از روايات عرش بعلم تفسير شده و حمله آن بچهار نفر از انبياء سابق که نوح و ابراهيم و موسى و عيسى عليهم السلام باشند و چهار نفر ديگر پيغمبر آخر الزمان و امير المؤمنين و امام حسن و امام حسين صلوات اللّه عليهم اجمعين ميباشند و در بعضى عرش بعلم و حمله آن بچهار نفر از خانواده رسالت و چهار نفر از کسانيکه خدا بخواهد تفسير شده است و راجع بعرش در ذيل آية الکرسى و ساير آيات مناسبه بياناتى گذشته که مناسبت با آن معنى مدخليّت در تحقيق حمله آن دارد
جلد 5 صفحه 262
و شايد مراد از حمله عرش که امروز چهارند چهار دسته از ملائکه باشد که بچهار جانب عالم احاطه دارند و دو برابر شدن که ثمانيه است در روز قيامت کنايه از دو برابر شدن ظهور سلطنت خداوند باشد در آنروز که ديگر حکمفرمائى و لو بحسب ظاهر جز ذات اقدس احديّت نيست و ميفرمايد لمن الملک اليوم للّه الواحد القهّار يا اشاره ببودن عالم غيب در باطن عالم شهود و احاطه داشتن بر آن باشد که محقّقين گفته‌اند و اللّه اعلم بحقائق الامور و اسرارها و روز قيامت که تمام بندگان در پيشگاه الهى که پادشاه حقيقى است مانند لشگرشان داده و عرضه داشته شوند تمام حقائق و بواطن و سرائر آنها آشکار گردد و هيچ قول و فعل و نيّت و عقيدتى از مردم بحال اختفاء باقى نميماند و بنابراين محتمل است خافية صفت سريره محذوف باشد و ميشود مصدر باشد مانند عافية و عاقبة و در آنروز مردم دو دسته ميشوند يکدسته نامه اعمالشان بدست راستشان داده ميشود و آنان هر يک از شدّت بهجت و سرور باهل محشر ميگويند بگيريد بخوانيد نامه اعمال مرا من در دنيا يقين داشتم روزى بحساب من رسيدگى خواهد شد لذا خودم بحساب خود رسيدم و آنرا تصفيه نمودم تا امروز گرفتار نباشم و اعمال خوب من زيادتر از اعمال بدم باشد و کلمه هاؤم اسم فعل است بمعناى خذ و ظنّ در آخرت يقين است و هاء در کتابيه و امثال آن هاء سکت و استراحت است و در وقف زياد ميشود و اواخر آيات را مشابه هم مينمايد و چنين شخصى در زندگانى و گذران و تعيّش پسنديده است و قمّى ره فرموده مراد از راضيه مرضيّه است وضع شده فاعل بجاى مفعول و ظاهرا براى مبالغه باشد يعنى بقدرى مورد پسند است که خودش هم خود را پسند نموده و در بهشتى که بلندى منزلت و مکانت آن محتاج به بيان نيست جاى دارند و از خصوصيّات و امتيازات ميوجات آن آنستکه در دسترس اهل آن است و بدلخواه ايشان حاضر ميشود در هر حال که باشند از ايستاده و نشسته و دراز کشيده و ملائکه رحمت از جانب خداوند بآنها ميگويند بخوريد و بياشاميد گواراى وجود شما باشد براى آنکه در دنيا بزحمت تن در داديد و اعمال خوب داشتيد در مجمع نقل نموده که يکنفر از اهل کتاب خدمت پيغمبر رسيد و عرضه داشت اى ابو القاسم تو گمان ميکنى اهل
جلد 5 صفحه 263
بهشت ميخورند و ميآشامند حضرت فرمود قسم بخدا بهر يکنفر از آنها قوّه يکصد نفر در خوردن و آشاميدن و جماع نمودن داده ميشود او عرضه داشت چنين شخصى احتياج بدفع پيدا ميکند فرمود عرق ميشود که از او خارج ميگردد مانند بوى مشک و چون چنين شود دلش فرو رود و شايد کلمه هنيئا اشاره به اين معنى باشد يعنى گوارا باد براى شما گوارا بودنى که بهيچ وجه موجب آزار و اذيّت شما نگردد