«مَمْنُونٍ» اگر از «من» به معناى قطع باشد، به معناى پاداش بى انقطاع است و اگر از «منت» باشد به معناى آن است که الطاف الهى بدون منّت است. ظاهرا معناى اول منظور باشد، زيرا به رخ کشيدن نعمت از جانب خداوند عيب نيست، بلکه انگيزه‌اى براى شکر و اطاعت از او مى‌شود. «1»
نقش قلم از نقش زبان، شمشير، درهم و دينار، شهرت و فرزند بيشتر است. زيرا قلم تجربه قرنها را به هم منتقل مى‌کند و فرهنگ را رشد مى‌دهد. افراد را با قلم مى‌توان خواب يا بيدار کرد. ملّتى را مى‌توان با قلم، عزيز يا ذليل کرد. قلم يک فرياد ساکت است. قلم سند رسمى است. قلم گزارشگر تاريخ است.
سوگند به قلم، نشانه فرهنگ و تمدن است. تکيه بر قلم، تکيه بر سند و استدلال است.
«1». تفسير راهنما.
جلد 10 - صفحه 169
رابطه با قلم رابطه با علم است. در ميان تمام صداها، سه صدا امتياز دارد: صداى قلم دانشمندان، صداى پاى مجاهدان و صداى چرخ ريسندگان. آرى، امّتى عزيز است که علم و قدرت و اقتصادش پويا باشد و اگر امروز بخواهيم اين سه صدا را نقل کنيم، بايد بگوييم:
صداى چاپخانه، توپخانه و کارخانه، يعنى قدرت فرهنگى، نظامى و اقتصادى.
قلم‌ها و نوشته‌ها، حافظ علومند. در حديث مى‌خوانيم: «قيدوا العلم بالکتابة» «1»
کسى به قلم و نوشته سوگند ياد مى‌کند که در تمام عمرش يک سطر ننوشت: «لا تَخُطُّهُ بِيَمِينِکَ» «2». به قول حافظ:
نگار من که به مکتب نرفت و خط ننوشت
به غمزه مسئله‌آموز صد مدرّس شد
در نسبت جنون به افراد برجسته تعجب نکنيد، قرآن مى‌فرمايد: «کَذلِکَ ما أَتَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا قالُوا ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ» «3» هيچ پيامبرى به سراغ مردم نيامده، مگر آنکه به او گفتند: ساحر يا ديوانه است.
پاداشهاى الهى را ساده ننگريد. «أَجْرٌ کَبِيرٌ» «4»*، «أَجْرٌ عَظِيمٌ» «5»*، «أَجْرٍ کَرِيمٍ» «6»*، «أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ» «7»*، «أَجْراً حَسَناً» «8»*، «أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ» «9».*
اخلاق در اسلام
در ميان صفات و ويژگى‌هاى پيامبر، قرآن بر اخلاق آن حضرت تکيه کرده و آن را «خلق عظيم» خوانده است. به همين مناسبت، سخنان برخى از پيشوايان دينى در اين زمينه را از کتاب ميزان الحکمه، باب خلق نقل و ترجمه مى‌کنيم.
حضرت على عليه السلام فرمود: «رب عزيز اذله خلقه و ذليل اعزه خلقه» چه بسيارند عزيزانى که به خاطر بداخلاقى ذليل مى‌شوند و ذليلانى که به خاطر حُسن خلق عزيز مى‌شوند.
امام حسن عليه السلام فرمود: «حسن الخلق رأس کل بر» خوش اخلاقى سرآمد هر کار نيک است.
پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله فرمود: «انما تفسير حسن الخلق ان اصاب الدنيا يرضى و ان لم يصبه لم يسخط»
«1». بحارالانوار، ج 2، ص 52.
«2». عنکبوت، 48.
«3». ذاريات، 52.
«4». هود، 11.
«5». آل عمران، 173.
«6». يس، 11.
«7». فصلت، 8.
«8». قلم، 4.
«9». نساء، 10.
جلد 10 - صفحه 170
حسن خلق به اين است که اگر کامياب شدى راضى باشى و اگر نشدى عصبانى نشوى.
حضرت على عليه السلام فرمود: «ان العبد المسلم يبلغ بحسن خلقه درجة الصائم القائم» انسان در اثر حسن خلق به درجه نمازگزاران روزه دار مى‌رسد.
امام صادق عليه السلام فرمود: مکارم اخلاق ده چيز است: يقين، قناعت، صبر، شکر، حلم، حسن خلق، سخاوت، غيرت، شجاعت، جوانمردى.
حضرت على عليه السلام فرمود: «من مکارم الاخلاق، ان تصل من قطعک و تعطى من حرمک و تعفوا من ظلمک» از مکارم اخلاق آن است که هر کس با تو قطع رابطه کرد، تو با او رابطه برقرار کنى و اگر تو را محروم کرد، تو به او عطا کنى و اگر به تو ظلم نمود، او را عفو نمايى.
امام صادق عليه السلام فرمود: «الخلق الحسن يميت الخطيئة کما تميت الشمس الخبيث» اخلاق نيکو سبب نابودى گناهان است همانگونه که خورشيد خباثت ها را مى‌ميراند.
همچنين فرمود: «حسن الخلق يثبت المودة» اخلاق نيکو علاقه‌ها را محکم و استوار مى‌کند.
پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله فرمود: «خصلتان لا يجتمعان فى المؤمن، البخل و سوء الخلق» در افراد باايمان بخل و بداخلاقى جمع نمى‌شود.
به پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله گفته شد: فلان زن، اهل عبادت ولى بداخلاق است و همسايه‌اش را با زبان مى‌رنجاند. حضرت فرمود: «لا خير فيها هى من اهل النار» او اهل دوزخ است.
در روايات آمده است، هنگامى که پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله سعدبن معاذ را دفن کرد. فرمود: به خاطر بداخلاقى او در منزل، فشار قبرى بر او وارد شد.
خُلق عظيم
کلمه خُلق به صفاتى گفته مى‌شود که با سرشت و خوى انسان عجين شده باشد و به رفتارهاى موسمى و موقّت گفته نمى‌شود. تفسيرهاى مختلفى درباره «خُلُقٍ عَظِيمٍ» شده‌است، از جمله:
الف) عايشه گويد: اخلاق پيامبر، متضمّن 10 آيه اول سوره مؤمنون است و بالاتر از اين مدح، مدحى نيست.
ب) مراد، تخلّق به اخلاق اسلام و طبع بزرگ است.
جلد 10 - صفحه 171
ج) مراد، صبر بر حق و تدبير امور بر اقتضاى عقل است.
د) برخى از کتب لغت، خلق را به معناى دين و آئين گرفته‌اند، چنان که در حديثى از امام باقر عليه السلام مى‌خوانيم که آن حضرت فرمود: مراد از خلق عظيم آئين اسلام است. «1»
ه) مراد، برخورد بزرگوارانه با مخالفان است. چنان که خداوند او را به اين شيوه، مامور ساخته بود: «خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ» «2»
و) مراد، مکارم اخلاق است. چنانکه از آن حضرت روايت شده که فرمود: «انما بعثت لا تمم مکارم الاخلاق» و فرمود: «ادبنى ربى فاحسن تاديبى» «3» پروردگارم مرا تربيت نمود و چه خوب تربيت نمود.
ز) عايشه درباره اخلاق پيامبر گفت: «کان خلقه القرآن» «4» اخلاق پيامبر، تجسم قرآن بود.
مرحوم علامه طباطبايى در تفسيرالميزان (ج 6، ص 183)، حدود 27 صفحه در زمينه اخلاق و سنن و آداب زندگى پيامبر صلى الله عليه و آله رواياتى را نقل کرده است، که به برخى از آنها فهرست وار اشاره مى‌کنيم:
1. پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله خود کفش خود را مى‌دوخت.
2. لباس خود را وصله مى‌زد.
3. گوسفند را خودش مى‌دوشيد.
4. با بردگان، هم غذا مى‌شد.
5. بر زمين مى‌نشست.
6. بر الاغ سوار مى‌شد.
7. حيا مانعش نمى‌شد که نيازهاى خود را از بازار تهيه کند.
8. به توانگران و فقرا دست مى‌داد و دست خود را نمى‌کشيد تا طرف دست خود را بکشد.
9. به هرکس مى‌رسيد، چه بزرگ و چه کوچک، سلام مى‌کرد.
10. اگر چيزى تعارفش مى‌کردند، آنرا تحقير نمى‌کرد، اگرچه يک خرماى پوسيده بود.
«1». تفسير نورالثقلين
«2». اعراف، 199.
«3». تفسير مجمع البيان
«4». سنن النبىّ، علامه طباطبايى، ص 56.
جلد 10 - صفحه 172
11. کم خرج، کريم الطبع و خوش معاشرت بود.
12. بدون اينکه قهقهه کند، هميشه تبسّمى بر لب داشت.
13. بدون اينکه چهره درهم کشيده باشد، هميشه اندوهگين به نظر مى‌رسيد.
14. بدون اينکه از خود ذلتى نشان دهد، همواره متواضع بود.
15. بدون اينکه اسراف ورزد، سَخىّ بود.
16. بسيار دل نازک و مهربان بود.
17. هرگز دست طمع بسوى چيزى دراز نکرد.
18. هنگام بيرون رفتن از خانه، خود را در آينه مى‌ديد، موى خود را شانه مى‌زد و چه بسا اين کار را در برابر آب انجام مى‌داد.
19. هيچ گاه در مقابل ديگران پاى خود را دراز نمى‌کرد.
20. همواره بين دو کار، دشوارتر آن را انتخاب مى‌کرد.
21. هيچ وقت به خاطر ظلمى که به او مى‌شد در صدد انتقام بر نمى‌آمد مگر آنکه محارم خدا هتک شود که به خاطر هتک حرمت خشم مى‌کرد.
22. هيچ وقت در حال تکيه کردن غذا ميل نکرد.
23. هيچ وقت شخصى از او چيزى درخواست نکرد که جواب (نه) بشنود و حاجت حاجتمندان را رد نکرد.
24. نمازش در عين تماميّت، سبک و خطبه‌اش کوتاه بود.
25. مردم، آن حضرت را به بوى خوشى که از او به مشام مى‌رسيد، مى‌شناختند.
26. وقتى در خانه مهمان داشت، اول کسى بود که شروع به غذا مى‌کرد و آخرين کسى بود که از غذا دست مى‌کشيد تا مهمانان راحت غذا بخورند.
27. بر سر سفره، هميشه از غذاى جلوى خود ميل مى‌کرد.
28. آب را با سه نفس مى‌آشاميد.
29. جز با دست راست چيزى نمى‌داد و نمى‌گرفت و غذا نمى‌خورد.
30. وقتى دعا مى‌کرد، سه بار دعا مى‌کرد و وقتى سخن مى‌گفت در کلام خود تکرار نداشت.
جلد 10 - صفحه 173
31. اگر اذن دخول به خانه مردم مى‌گرفت، سه بار تکرار مى‌کرد.
32. کلامش روشن بود به طورى که هر شنونده‌اى آنرا مى‌فهميد.
33. نگاه خود را بين افرادى که در محضرش بودند تقسيم مى‌کرد.
34. هر گاه با مردم سخن مى‌گفت، در حرف زدن تبسم مى‌کرد.