مُهر بدبختى که خداوند بر دل کفّار مى‌زند، کيفر لجاجت‌هاى آنان است. چنانکه مى‌خوانيم: «يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبَّارٍ» «2» خدا بر دل افراد متکبّر و ستم‌پيشه، مهر مى‌زند. و در آيه 23 سوره‌ى جاثيه نيز مى‌خوانيم: خداوند بر دل کسانى که با علم و آگاهى به سراغ هواپرستى مى‌روند مهر مى‌زند. بنابراين مهر الهى نتيجه‌ى انتخاب بدِ خود انسان است، نه آنکه يک عمل قهرى و جبرى از طرف خدا باشد.
مراد از قلب در قرآن، روح و مرکز ادراکات است. سه نوع قلب را قرآن معرّفى مى‌کند:
1. قلب سليم، 2. قلب منيب، 3. قلب مريض.
ويژگى‌هاى قلب سليم
الف: قلبى که جز خدا در آن نيست. «ليس فيه احد سواه» «3»
ب: قلبى که پيرو راهنماى حقّ، توبه کننده از گناه و تسليم حقّ باشد. «4»
ج: قلبى که از حبّ دنيا، سالم باشد. «5»
د: قلبى که با ياد خدا، آرام گيرد. «6»
ه: قلبى که در برابر خداوند، خاشع است. «7»
«1». در آيه‌ى 103 سوره يوسف مى‌فرمايد: «وَ ما أَکْثَرُ النَّاسِ وَ لَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ» هر چند آرزومند و حريص باشى، بسيارى از مردم ايمان نخواهند آورد.
«2». غافر، 35.
«3». نورالثقلين، ج 4، ص 57.
«4». نهج‌البلاغه، خطبه 214.
«5». تفسير صافى.
«6». فتح، 4.
«7». حديد، 16.
جلد 1 - صفحه 54
البتّه قلب مؤمن، هم با ياد خداوند آرام مى‌گيرد و هم از قهر او مى‌ترسد. «إِذا ذُکِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ» «1» همانند کودکى که هم به والدين آرام مى‌گيرد و هم از آنان حساب مى‌برد.
ويژگى‌هاى قلب مريض
الف: قلبى که از خدا غافل است ولايق رهبرى نيست. «لا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ» «2»
ب: دلى که دنبال فتنه و دستاويز مى‌گردد. «فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ» «3»
ج: دلى که قساوت دارد. «جَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً» «4»
د: دلى که زنگار گرفته است. «بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ ما کانُوا يَکْسِبُونَ» «5»
ه: دلى که مُهر خورده است. «طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِکُفْرِهِمْ» «6»
ويژگى قلب منيب
قلب منيب، آن است که بعد از توجّه به انحراف وخلاف، توبه وانابه کرده و به سوى خدا باز گردد. ويژگى بارز آن تغيير حالات در رفتار وگفتار انسان است.
خداوند در آيات قرآنى، نه ويژگى براى قلب کفّار بيان کرده است:
الف: انکار حقايق. «قُلُوبُهُمْ مُنْکِرَةٌ» «7»
ب: تعصّب. «فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ» «8»
ج: انحراف و گمراهى. «صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ» «9»
د: قساوت و سنگدلى. «فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ» «10»
ه: موت. «لا تُسْمِعُ الْمَوْتى» «11» و: آلودگى و زنگار. «بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ» «12»
«1». انفال، 2.
«2». کهف، 28.
«3». آل‌عمران، 7.
«4». مائده، 13.
«5». مطففين، 14.
«6». نساء، 155.
«7». نحل، 22.
«8». فتح، 26.
«9». توبه، 127.
«10». زمر، 22.
«11». روم، 52.
«12». مطففين، 14.
جلد 1 - صفحه 55
ز: مرض. «فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ» «1»
ح: ضيق. «يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً» «2»
ط: طبع. «طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِکُفْرِهِمْ» «3»
قلب انسان، متغيّر و تأثيرپذير است. لذا مؤمنان اينچنين دعا مى‌کنند: «رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا» «4» خدايا! دلهاى ما را بعد از آنکه هدايت نمودى، منحرف مساز.
امام صادق عليه السلام فرمودند: اين جمله (آيه) را زياد بگوييد و خود را از انحراف ايمن و درامان ندانيد. «5»