تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَذَرْنِي وَ مَنْ يُکَذِّبُ بِهذَا الْحَدِيثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ (44)
چون مشرکان تکذيب حضرت مى‌نمودند، خاطر مبارک را بسيار متأثر مى‌ساختند؛ حق تعالى براى تسليه خاطر پيغمبر آيه در تهديد مخالفين نازل فرمود:
فَذَرْنِي: پس بگذار مرا، وَ مَنْ يُکَذِّبُ بِهذَا الْحَدِيثِ: و کسى که تکذيب مى‌کند به اين سخن که قرآن است، يا بعث و نشور، يعنى مرا به او واگذار و خاطر جمع باش و غبار ملال به خود راه مده که او را به جز او سزا خواهيم رسانيد. سَنَسْتَدْرِجُهُمْ: زود باشد که بگيريم ايشان را درجه درجه و پايه پايه به امهال در معصيت و ادامه صحت و ازدياد نعمت، مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ: از آنجا که ايشان ندانند که اين استدراج است.
تنبيه: يک قسم از نعم، نعمت استدراج است؛ هرگاه خطا کنند، عطا داده شوند، و ايشان آن را تفضل دانسته، خود را بر مؤمنان تفضيل دهند، و پندارند اعطاى اين نعمت به آنها، به جهت مزيت است، و بدين جهت در طغيان به نهايت رسند، پس يک مرتبه به ورطه عذاب و چنگال عقاب گرفتار شوند؛ و احاديث آل عصمت تذکر فرموده، از جمله:
1- نهج البلاغه حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمايد: يابن آدم اذا رايت ربّک سبحانه يتابع عليک نعمه و انت تعصيه فاحذره. اى پسر آدم، وقتى ديدى پروردگار تو سبحانه پى در پى عطا کند بر تو نعمت را، و حال آنکه تو نافرمانى کنى او را، پس حذر کن.
«1» نور الثقلين، جلد 5، صفحه 395.
جلد 13 - صفحه 280
2- در علل- حضرت صادق عليه السّلام: اذا اراد اللّه عزّ و جلّ بعبد خيرا فاذنب ذنبا تبعه بنقمة و يذکروه الاستغفار، و اذا اراد اللّه بعبد شرّا فاذنب ذنبا تبعه بنعمة لينسيه الاستغفار و يتمادى به، و هو قول اللّه تعالى: سنستدرجهم من حيث لا يعلمون بالنّعم عند المعاصى: «1» هرگاه اراده فرمايد خداوند عز و جل به بنده‌اى خير را، پس هرگاه معصيت کند، تابع آورد او را به نقمتى و ياد آورد او را استغفار.
و هرگاه اراده فرمايد به بنده‌اى عذاب را به سوء اختيار بنده شر را، چون گناه کند، تابع آورد او را به نعمتى تا عاقبت فراموش کند استغفار را، و متمادى گردد به آن؛ و او است فرمايش الهى: سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ.
3- حضرت صادق عليه السّلام فرمايد: اذا احدث العبد ذنبا و جدّ دله نعمة فيدع الاستغفار فهو الاستدراج: هرگاه بنده بجا آورد گناه را، پس تجديد شود براى او نعمت و واگذارد استغفار را، پس آن استدراج است. «2»