اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
قُل هُوَ الَّذِي أَنشَأَکُم وَ جَعَل‌َ لَکُم‌ُ السَّمع‌َ وَ الأَبصارَ وَ الأَفئِدَةَ قَلِيلاً ما تَشکُرُون‌َ «23»
بفرما باين کفار و مشرکين خداوند متعال آن خدايي است که شما را ايجاد فرمود و از کتم عدم بعرصه وجود آورد و براي شما جعل فرمود گوش شنوا و چشم بينا و قلب درک کننده بسيار کم از شما شکر گذاري ميکنيد اقول: اعضاء و جوارح انساني بسيار است در داخل و خارج و تمام مقتضي شکر هست خداوند وجه اقتصار بر اينکه سه عضو سمع و بصر و فؤاد نموده اينکه است که غرض اولي در ايجاد بشر باين سه اعضاء حاصل ميشود اما غرض از ايجاد را ميفرمايد: وَ ما خَلَقت‌ُ الجِن‌َّ وَ الإِنس‌َ إِلّا لِيَعبُدُون‌ِ ذاريات آيه 56 و عبادت فرع معرفت است و لذا لازم شد ارسال رسل و انزال کتب و جعل احکام براي هدايت و ارشاد و دلالت بندگان بمعارف الهيه و بندگي و عبادت خداي متعال، و بدست آوردن اينکه معارف الهيه و طرق عبادات او موقوف بر اينکه سه عضو است زيرا اگر سمع نبود نميتوانستند اخذ کنند چنانچه ميفرمايد: إِنَّک‌َ لا تُسمِع‌ُ المَوتي وَ لا تُسمِع‌ُ الصُّم‌َّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوا مُدبِرِين‌َ وَ ما أَنت‌َ بِهادِي العُمي‌ِ عَن ضَلالَتِهِم آدم کر نميشنود و نيز ميفرمايد: أَ فَأَنت‌َ تُسمِع‌ُ الصُّم‌َّ أَو تَهدِي العُمي‌َ وَ مَن کان‌َ فِي ضَلال‌ٍ مُبِين‌ٍ زخرف آيه 39.
و اگر بصر نبود معجزات و دلائل نبوت را مشاهده نميکردند و هدايت نميشدند.
جلد 17 - صفحه 113
و اگر فؤاد نبود عقل نداشتند که درک کنند لذا خداوند حجت را از هر جهتي بر بندگان تمام نموده که ميفرمايد:
قُل هُوَ الَّذِي أَنشَأَکُم که شما را ايجاد فرمود با تمام قوي و تمام اسباب هدايت را در دسترس شما قرار داد.
وَ جَعَل‌َ لَکُم‌ُ السَّمع‌َ که نگوئيد ما کر بوديم و دعوت تو را نشنيديم.
وَ الأَبصارَ که نگوئيد ما رسولان تو را نديديم و نشناختيم و معجزات آنها را مشاهده نکرديم.
وَ الأَفئِدَةَ که نگوئيد عقل و شعور و ادراک نداشتيم، و بدبختي با اينکه سمع و بصر و فؤاد داشتند گوش قلب خود را کر کردند و چشم قلب را کور کردند و روي عقل خود را پوشانيدند که ميفرمايد: صُم‌ٌّ بُکم‌ٌ عُمي‌ٌ فَهُم لا يَعقِلُون‌َ بقره آيه 171.
قَلِيلًا ما تَشکُرُون‌َ که در مقام معرفت و عبادت بر نمي‌آييد و بکفر و ضلالت خود ادامه ميدهيد.
سؤال: چرا در آيات سمع را مفرد فرمود و بصر و فؤاد را جمع!.
جواب: سمع شنيدن است و آلت آن اذن و لذا اذن را جمع ذکر فرموده:
لَقَد ذَرَأنا لِجَهَنَّم‌َ کَثِيراً مِن‌َ الجِن‌ِّ وَ الإِنس‌ِ لَهُم قُلُوب‌ٌ لا يَفقَهُون‌َ بِها وَ لَهُم أَعيُن‌ٌ لا يُبصِرُون‌َ بِها وَ لَهُم آذان‌ٌ لا يَسمَعُون‌َ بِها أُولئِک‌َ کَالأَنعام‌ِ بَل هُم أَضَل‌ُّ أُولئِک‌َ هُم‌ُ الغافِلُون‌َ اعراف آيه 178. و اما ابصار مراد اعين است و افئدة مراد قلوب است که آلت ديدن و آلت تعقل و ادراک و فهميدن است.