«وقود» به معناى ماده اشتعال زاست، همچون نفت و زغال سنگ. لذا برخى مفسّران، مراد از «الْحِجارَةُ» را مواردى همچون زغال‌سنگ دانسته‌اند. در حديث مى‌خوانيم: سنگ آتش‌زا، همان کبريت و گوگرد است. «1»
در روايات آمده است که جوانى با شنيدن اين آيه بر زمين افتاد و پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله به او وعده بهشت داد و فرمود: «ذلِکَ لِمَنْ خافَ مَقامِي وَ خافَ وَعِيدِ» «2» بهشت مخصوص کسانى است که از مقام من پروا داشته و از وعده‌هاى عذاب من بترسند.
در روايات مى‌خوانيم که شيوه حفظ بستگان از آتش دوزخ، امر به معروف و نهى از منکر
«1». بحار، ج 17، ص 364.
«2». ابراهيم، 14.
جلد 10 - صفحه 128
آنان است که اگر قبول کردند، آنان را از آتش حفظ کرده‌اى و اگر نپذيرفتند، تو به وظيفه‌ات عمل کرده‌اى. «ان اطاعوک کنت قد وقيتهم و ان عصوک قد قضيت ما عليک» «1»
در روايتى مى‌خوانيم: «رحم الله رجلا قال يا اهلاه! صلاتکم صيامکم زکاتکم مسکينکم يتيمکم جيرانکم» «2» رحمت خدا بر کسى‌که به خانواده‌اش هشدار دهد که مراقب نماز و روزه و زکات و فقرا و ايتام و همسايگانتان باشيد.
شايد «وَقُودُهَا النَّاسُ»، اشاره به تجسّم عمل انسان در قيامت باشد که خصلت‌ها و اعمال زشت او در دنيا، در آن روز آتش‌گيره مى‌شود.
مسئوليّت انسان در برابر خانواده
در آيات متعدّدى از قرآن به رسالت انسان در برابر خانواده‌اش اشاره شده است، از جمله:
«قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِيکُمْ ناراً» «3»
«وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَيْها» «4» اهل خود را به نماز فرمان ده و بر آن پايدارى کن.
«وَ أَنْذِرْ عَشِيرَتَکَ الْأَقْرَبِينَ» «5» نزديک‌ترين بستگانت را هشدار ده.
«يا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلاةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ» «6» فرزندم! نماز به پا دار و امر به معروف کن.
«قُلْ لِأَزْواجِکَ وَ بَناتِکَ وَ نِساءِ الْمُؤْمِنِينَ» «7» اى پيامبر! به زنان و دختران خود و سپس زنان مؤمنان بگو ...
«إِنَّ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ أَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ» «8»* زيانکاران واقعى کسانى هستند که خود و خانواده‌شان در قيامت باخته‌اند.
«إِنَّا کُنَّا قَبْلُ فِي أَهْلِنا مُشْفِقِينَ» «9» مردان خدا در مورد خانواده دغدغه دارند و بى‌تفاوت نيستند.
«وَ کانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ» «10» پيامبر، همواره خانواده‌اش را به نماز سفارش مى‌کرد.
در روايات نيز توجّه بسيارى به اين موضوع شده که چند نمونه‌اى ذکر مى‌شود:
«1». تفسير نور الثقلين.
«2». تفسير مراغى.
«3». تحريم، 6.
«4». طه، 132.
«5». شعراء، 214.
«6». لقمان، 17.
«7». احزاب، 59.
«8». زمر، 15.
«9». طور، 26.
«10». مريم، 55.
جلد 10 - صفحه 129
امام على عليه السلام مى‌فرمايد: «علموا انفسکم و اهليکم الخير و ادبوهم» «1» به خود و خانواده‌تان خير بياموزيد و آنان را ادب کنيد.
پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله فرمودند: کلکم راع و کلکم مسؤل عن رعيته ... الرجل راع على اهل بيته ... فالمرئة راعية على اهل بيت بعلها و ولده «2» همه شما نسبت به زير دست خود مسئول هستيد. مرد، مسئول خانواده‌اش، زن مسئول شوهر و فرزندش است.
پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله مى‌فرمايد: «مروا صبيانکم بالصلاة اذا بلغوا سبع سنين و اضربوهم على ترکها اذا بلغوا تسعا و فرقوا بينهم فى المضاجع اذا بلغوا عشرا» «3» همين که فرزندتان به هفت سالگى رسيد، آنان را به نماز فرمان دهيد و همين که نه ساله شدند، سخت‌گيرى تا مرز تنبيه بدنى مانعى ندارد و بستر و رختخواب آنان را در ده سالگى جدا کنيد.
قرآن در سوره مدّثر، تعداد فرشتگان دوزخ را نوزده نفر مى‌داند: «عَلَيْها تِسْعَةَ عَشَرَ» «4» و شايد وصف «غِلاظٌ شِدادٌ» در اين آيه (6 تحريم)، حالات همان نوزده فرشته باشد.
شايد مراد از «لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ»، همان فرمان خداوند نسبت به گرفتن و بستن و در آتش انداختن دوزخيان باشد که در جاى ديگر مى‌خوانيم. «خُذُوهُ فَغُلُّوهُ ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ» «5» و يا «خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلى سَواءِ الْجَحِيمِ ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذابِ الْحَمِيمِ» «6»
چون در ميان فرشتگان نيز سلسله مراتب وجود دارد، «وَ ما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ» «7» شايد مراد از «يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ» همان فرمان‌هايى باشد که فرشتگان برتر به فرشتگان تحت امر خود مى‌دهند، آنان نيز بدون چون و چرا اطاعت مى‌کنند.
هم خودتان را حفظ کنيد، «قُوا أَنْفُسَکُمْ» و هم از خداوند بخواهيد شما را حفظ کند.
رَبَّنا ... قِنا عَذابَ النَّارِ «8»
«1». تفسير مراغى.
«2». مجموعه و رام، ج 1، ص 6.
«3». بحار، ج 85، ص 134.
«4». مدثر، 30.
«5». حاقه، 30- 31.
«6». دخان، 47- 48.
«7». صافات، 164.
«8». بقره، 201.
جلد 10 - صفحه 130