1- زمان‌بندى احکام دينى، بايد به دقت مراعات شود. (هم آغاز زمان عدّه:
«فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ» و هم پايان آن: «فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ» ذکر شده است.)
2- کارها بايد از ابتدا داراى برنامه و زمان مشخص باشند. «أَجَلَهُنَّ»
3- هم ادامه زندگى بايد به نحو پسنديده باشد و هم جدايى و طلاق. «فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ»
4- رفتار شايسته چه در حال صلح و آشتى و چه در حال قهر و جدايى، از حقوق همسر است. فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ ...
5- نگاه دارى همسر، مقدّم بر جدايى است. ابتدا فرمود: «فَأَمْسِکُوهُنَّ» و سپس «فارِقُوهُنَّ»
6- آيين همسردارى يا طلاق بايد مورد پذيرش شرع و پسند عقل باشد.
«بِمَعْرُوفٍ»
7- به دليل ضعف جسمى و نارسايى، آداب و رسوم اجتماعى و تاريخى، حقوق زنان بيشتر پايمال شده و مى‌شود. لذا بيشترين خطاب‌هاى قرآن در مورد مراعات حقوق به مردان است. «فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ، فارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ»
8- جدايى و طلاق، همراه با کرامت و به دور از هر گونه تحقير صورت گيرد.
«فارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ»
9- شرط صحت طلاق، حضور دو شاهد عادل است. «وَ أَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْکُمْ»
10- براى حفظ حقوق طرفين، گرفتن دو شاهد عادل، نشانه محکم کارى و دقّت است. «وَ أَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْکُمْ»
«1». تفسير نور الثقلين.
جلد 10 - صفحه 105
11- کسانى‌که در محضر آنان طلاق جارى مى‌شود، بايد عادل باشند. «ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْکُمْ» يعنى عدالت سرمايه آنان باشد.
12- افراد عادل نيز به تذکّر نيازمندند. «أَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْکُمْ وَ أَقِيمُوا الشَّهادَةَ لِلَّهِ»
13- حبّ و بغض‌ها نبايد در قضاوت ما تأثيرگذار باشد. «أَقِيمُوا الشَّهادَةَ لِلَّهِ» (مشابه اين جمله، در آيه 135 نساء آمده است که مى‌فرمايد: «کُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَ لَوْ عَلى أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبِينَ»)
14- گواهى دو شاهد عادل بايد همراه با حفظ حقوق مردم و اخلاص باشد.
«أَقِيمُوا الشَّهادَةَ لِلَّهِ» (در کلمه «أَقِيمُوا» برپاداشتن حقوق مردم و در کلمه «لِلَّهِ» اخلاص در عمل نهفته است).
15- اقامه حقوق مردم، ارزشى هم وزن اقامه نماز و دين دارد. (در قرآن کلمه «أَقِيمُوا» درباره نماز، دين، شهادت و وزن مطرح شده است. «أَقِيمُوا الدِّينَ» «1»، «أَقِيمُوا الصَّلاةَ» «2»*، «أَقِيمُوا الْوَزْنَ» «3» و «أَقِيمُوا الشَّهادَةَ» «4»
16- موعظه تنها تذکرات اخلاقى نيست، بلکه دستورات فقهى نيز نوعى موعظه است. فَأَمْسِکُوهُنَ ... فارِقُوهُنَ ... أَشْهِدُوا ... ذلِکُمْ يُوعَظُ بِهِ
17- پند پذيرى، نشانه ايمان واقعى است. «يُوعَظُ بِهِ مَنْ کانَ يُؤْمِنُ»
18- به جاى پيمودن راه‌هاى ناشناخته سير و سلوک، عمل به احکام الهى بهترين موعظه و راه سازندگى انسان است. «يُوعَظُ بِهِ مَنْ کانَ يُؤْمِنُ»
19- حل مشکلات از طريق گناه، رفتن به بيراهه است. تقوا و خدا ترسى موجب خروج انسان از مشکلات و تنگناهاى زندگى است. «وَ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً»
20- راه رهايى از تمام بن بست‌ها، (که از جمله آن اختلافات زن و شوهر است، تقواست. «وَ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً»
«1». شورى، 13.
«2». بقره، 43.
«3». الرّحمن، 9.
«4». طلاق، 2.
جلد 10 - صفحه 106
21- در مديريّت بحران‌ها و فتنه‌ها، دو چيز راه نجات است:
الف) تقوا. «وَ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً»
ب) تمسک به قرآن. «اذا التبست عليکم الفتن کقطع الليل المظلم فعليکم بالقرآن» «1»
22- زن و شوهرى که به ناچار با طلاق از هم جدا مى‌شوند، اگر تقوا را مراعات کنند، مشمول لطف ويژه خداوند مى‌شوند. «يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ»
23- کسانى که با گناه زندگى خود را تأمين مى‌کنند، راه دريافت روزى‌هاى پيش بينى نشده را به روى خود مى‌بندند. وَ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ ... يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ
24- اراده خدا در چارچوب محاسبات انسان نيست. «يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ»
25- رعايت امور معنوى، در زندگى مادّى اثر گذار است. (امدادهاى غيبى، در زندگى انسان نقش مؤثرى دارند.) «مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ»
26- انسان متقى، خواست خود را در مسير خواست و اراده خدا قرار مى‌دهد و چون اراده الهى بن بست ندارد، انسان متقى نيز به بن بست نخواهد رسيد. «وَ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً»
27- هميشه رزق زياد وابسته به کار زياد نيست. وَ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ ... يَرْزُقْهُ (همان گونه که هميشه مقدار و کمّيت آن مهم نيست. امام صادق عليه السلام در تفسير «يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ» فرمود: خداوند در آنچه به او داده برکت مى‌دهد. «2»)
28- تقوا و توکل دو اهرم براى خروج از بن بست است. وَ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ ... وَ مَنْ يَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ ...
29- براى تأمين زندگى امروز، تقوا وَ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ ... يَرْزُقْهُ و براى آينده، توکل لازم است. «وَ مَنْ يَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ»
30- تقوا، مقدّم بر توکل است. وَ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ ... وَ مَنْ يَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ
31- بدون لطف خداوند، هيچ عامل ديگرى کارآمد و کافى نيست. «فَهُوَ حَسْبُهُ»
«1». کافى، ج 2، ص 598.
«2». تفسير نور الثقلين.
جلد 10 - صفحه 107
32- در اراده و خواست تمام افراد و حکومت‌ها، احتمال شکست و ناکارآمدى و بن بست وجود دارد. تنها امرى که شکست در آن راه ندارد، خواست و اراده خداوند است. «إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ»
33- دليل توکل ما، قدرت بى نهايت الهى است. وَ مَنْ يَتَوَکَّلْ ... إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ
34- معناى توکل ما و قدرت خداوند آن نيست که انسان به همه خواسته‌هاى خود مى‌رسد، زيرا تمام امور هستى قانونمند است و حساب و کتاب دارد. «وَ مَنْ يَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِکُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدْراً»