آیه ۳ سوره طلاق

سوره طلاق(الطلاق)، آیه ۳ · جزء ۲۸ · صفحه ۵۵۸

معروف به: و من یتوکل علی الله فهو حسبه

خدا از جایی که گمان نمی‌برد روزی‌اش می‌دهد و هر کس بر خدا توکل کند، خدا برایش بس است.

وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ وَمَن يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا

و او را از جایی که گمان ندارد روزی می‌دهد؛ و هر کس بر خدا توکّل کند، کفایت امرش را می‌کند؛ خداوند فرمان خود را به انجام می‌رساند؛ و خدا برای هر چیزی اندازه‌ای قرار داده است!

معنی کلمات و عبارات
«مِنْ حَیْثُ»: از جائی که، به گونه‌ای که. «بَالِغُ أَمْرِهِ»: دستیابی دارد به هر چه بخواهد. فرمان خود را به انجام می‌رساند. «أَمْرِ»: کار، فرمان. «قَدْراً»: مدّت و اجل، اندازه و مقدار.
نزول

سال ۲۲ بعثت(دوره مدنی) بازپخش وحی در این سال

شأن نزول: شأن نزول آیات ۲ و ۳

مفسرین گویند: که این قسمت از آیات «وَ مَنْ یتَّقِ اللَّهَ یجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ یرْزُقْهُ مِنْ حَیثُ لایحْتَسِبُ» درباره عوف بن مالک الاشجعى آمده که مردى فقیر و بى‌چیز بود و پسرى داشت که مشرکین او را اسیر کرده بودند. عوف نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد و از درد اندرونى خویش به خاطر اسارت فرزند و فقر و بى‌چیزى مى نالید. پیامبر او را تسکین داد و در عین حال فرمود: امشب در خانه ما هیچ برگ و توشه اى جز یک مد طعام یافت نمى شود سپس فرمود: اى عوف، صبر کن و پرهیزکار باش و زیاد کلمه «لاحول و لاقوّة الّا باللَّه» را بر زبان جارى ساز. عوف به خانه خویش برگشت و به اهل خویش گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله ما را به تقوى و صبر امر فرموده و نیز فرمود: به گفتار «لاحول و لاقوّة الّا باللّه» زیاد بپردازیم. اهل وى گفتند: نیکو مداوائى و بهترین مرهمى است که پیامبر به ما داده اینان به دستور رسول خدا صلی الله علیه و آله عمل کردند. چندى نگذشت که پسر عوف با گله اى از گوسفندان و قطارى از شتران بازگشت و به پدرش گفت: کسى که مرا اسیر نموده بود، او را غافلگیر کردم و در حال غفلت او گوسفندان و شتران او را به غنیمت آوردم. عوف نزد پیامبر رفت و سؤال کرد که آیا این گوسفندان بر او حلال است یا نه؟ پیامبر فرمود: بلى بر شما حلال است سپس این آیات نازل گردید. چنان که از جابر و ابن مسعود و نیز از سالم بن ابى الجعد و سدى و همچنین از طریق کلبى از ابوصالح و او از ابن عباس و نیز از طریق جویبر از ضحاک هم روایت و نقل گردیده است.

تفاسیر روض الجنان از خاصه و کشف الاسرار و ثعلبى از عامه. حاکم صاحب المستدرک. طبرى صاحب تفسیر جامع البیان. تفسیر ابن مردویه. تاریخ خطیب.

در آن زمان چه می‌گذشت (۲۰ رویداد)
نکات آیه
۱ - کسانى که تقواپیشه کنند، خداوند از جایى که گمان نمى برند، به آنها روزى مى دهد. «من یتّق اللّه ... و یرزقه من حیث لایحتسب» ۲ - تقوا و خداترسى، عامل ازدیاد روزى و بهره مندى از عطاهاى غیر منتظره الهى «من یتّق اللّه ... و یرزقه من حیث لایحتسب» ۳ - خداترسى و رعایت تقوا از سوى همسران (مردان و زنان مطلّقه)، موجب ازدیاد روزى و بهره مندى آنان از عطاهاى غیرمنتظره الهى «إذا طلّقتم النساء ... من یتّق اللّه ... یرزقه من حیث لایحتسب» ۴ - خداوند، کفایت کننده امور متوکلان و بى نیازکننده آنان است. «و من یتوکّل على اللّه فهو حسبه» ۵ - توصیه خداوند به مردان و زنان مطلّقه، به توکل بر او در امور زندگى «إذا طلّقتم النساء ... و من یتوکّل على اللّه فهو حسبه» ۶ - توکّل بر خداوند، از موجبات جلب امدادهاى او و بى نیازى در زندگى «و من یتوکّل على اللّه فهو حسبه» ۷ - خداوند، به مطلوب خود و هر آنچه اراده کند، مى رسد. «إنّ اللّه بلغ أمره» «أمر» به معناى طلب است و در این آیه، مصدر به معناى مفعول (مطلوب) مى باشد. ۸ - بین طلب و مطلوب خدا و اراده و مراد او، هیچ مانعى وجود ندارد و امر و اراده او، نافذ و تخلف ناپذیر است. «إنّ اللّه بلغ أمره» ۹ - خداوند، براى هر چیزى اندازه اى و براى هر امرى در این عالم، اسباب و عللى قرار داده است. «قد جعل اللّه لکلّ شىء قدرًا» ۱۰ - نظام خلقت، نظامى است قانونمند و متکى بر علل و اسباب. «قد جعل اللّه لکلّ شىء قدرًا» ۱۱ - در دست خدا بودن مقررات امور عالم، مقتضى توکل بندگان به او است. «من یتوکّل على اللّه فهو فحسبه ... قد جعل اللّه لکلّ شىء قدرًا» برداشت یاد شده، از آن جا است که جمله «قد جعل اللّه...» در مقام بیان براى وجوب توکل بر خداوند (من یتوکّل على اللّه فهو حسبه) است. ۱۲ - احکام و رهنمودهاى الهى درباره طلاق، مبتنى بر تقدیر حکیمانه خداوند است. «فطلّقوهنّ لعدّتهنّ ...فامسکوهنّ بمعروف أو فارقوهنّ ...قد جعل اللّه لکلّ شىء قدرًا»
تفسیر (۹)
روایات و احادیث

۱۳ - «محمدبن مسلم قال: سألت أباعبداللّه(ع) عن قول اللّه عزّوجلّ: «و من یتّق اللّه یجعل له مخرجاً و یرزقه من حیث لایحتسب» قال: فى دنیاه; [منبع: تفسیرقمى، ج ۲، ص ۳۷۵; نورالثقلین، ج ۵، ص ۳۵۵- ، ح ۳۶.] محمدبن مسلم گوید: از امام صادق(ع) درباره سخن خداوند عزّوجلّ «و من یتّق اللّه یجعل له مخرجاً و یرزقه من حیث لایحتسب» سؤال کردم، فرمود: [این گشایش و روزى براى تقواپیشه] در دنیاى او است». ۱۴ - «قال على(ع): من أتاه اللّه برزق لم یخط إلیه برجله و لم یمدّ إلیه یده، و لم یتکلّم فیه بلسانه و لم یشدّ إلیه ثیابه و لم یتعرض له کان ممّن ذکره اللّه عزّوجلّ فى کتابه: «و من یتّق اللّه یجعل له مخرجاً و یرزقه من حیث لایحتسب»; [منبع: من لایحضره الفقیه، ج ۳، ص ۱۰۱، ح ۴۷; نورالثقلین، ج ۵، ص ۳۵۶، ح ۴۳.] از امام على(ع) روایت شده که فرمود: کسى که خداوند به او رزقى دهد [اما او ]قدمى براى آن برنداشته، دستى به سوى آن دراز نکرده، در راه تحیصل آن زبان به کلامى نگشوده، لباسى را محکم بر تن نکرده و خود را در معرض آن قرار نداده; از کسانى است که خداوند عزّوجلّ در کتاب خود، او را یاد کرده[و فرموده:] و من یتّق اللّه یجعل له مخرجاً و یرزقه من حیث لایحتسب». ۱۵ - «و روى عن الصادق(ع) انّه قال: «و یرزقه من حیث لایحتسب» أى یبارک له فیما أتاه; [منبع: مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۴۶۰; نورالثقلین، ج ۵- ، ص ۳۵۷، ح ۴۶.] از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: «و یرزقه من حیث لایحتسب»; یعنى، خداوند براى او در آنچه داده برکت مى دهد (و آن را براى او مبارک مى سازد)». ۱۶ - «عن على بن سُوَید عن أبى الحسن الأوّل(ع) سألته عن قول اللّه عزّوجلّ: «و من یتوکّل على اللّه فهو حسبه» فقال: التوکّل على اللّه درجات منها أن تتوکّل على اللّه فى اُمورک کلّها، فما فعل بک کنت عنه راضیاً، تعلم أنّه لایألوک خیراً و فضلاً و تعلم أنّ الحکم فى ذلک له فتوکّل على اللّه بتفویض ذلک إلیه و ثِقْ به فیها و فى غیرها; [منبع: کافى، ج ۲، ص ۶۵، ح ۵; نورالثقلین، ج ۵، ص ۳۵۹- ، ح ۶۰.] على بن سوید گوید: از امام کاظم(ع) درباره سخن خداوند عزّوجلّ «و من یتوکّل على اللّه فهو حسبه» سؤال کردم، حضرت فرمود: توکل بر خدا درجاتى دارد; از جمله این که در همه امورت بر او توکل کنى[و همه کارهایت را به او واگذارى ]. پس با تو هر چه کرد از او راضى باشى. بدانى که خدا از خیر و فضل درباره تو کوتاهى نخواهد کرد و بدانى که حکم در این امور در دست او است. پس با واگذار کردن امور به خداوند، بر او توکل کن و به او در کارهاى خود و غیر آن اطمینان داشته باش».

موضوعات

دسته‌بندی موضوعی

فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۲۸)
  • بالغ
  • رعایت تقوای الهی از عوامل دستیابی جوامع به توسعه اقتصادی+۲ آیه
  • تقوا، موجب برخورداری از پاداش الهی+۲ آیه
  • تقوا، عامل رهایی از سختیها و برخورداری از اسایش+۲ آیه
  • تقواپیشگی، عامل بهرهمندی از روزی پیشبینی نشده+۱ آیه
  • کفایت امور انسان از سوی خدا، در پی توکّل به او+۲ آیه
  • توصیه خداوند به زنان مطلّقه، برای توکّل به او در امور زندگی+۱ آیه
  • توجّه به مقدّرات الهی، زمینهساز توکّل و اعتماد بر خداوند
  • توجّه به کفایت خدا در تمام امور، زمینه توکّل بر او+۲ آیه
  • توکّل به خداوند، در گشایش روزی و بینیازی در زندگی+۱ آیه
  • تضمین روزی توکّلکنندگان از سوی خداوند
  • خداوند، تعیینکننده مقدار و اندازه هر موجود، در جهان افرینش+۴ آیه
  • خلقت هر چیزی از موجودات، به فرمان خداوند، با مقدار و اندازه مشخص و معیّن+۲ آیه
  • خلقت هر چیزی با کیفیّت مختلف (اندازه، رنگ و سایر صفات ... )، از جانب خداوند+۱ آیه
  • تقوا، باعث برکت یافتن رزق انسان، از ناحیه خدا+۱ آیه
  • تضمین رزق، برای انسانهای با تقوا+۱ آیه
  • تقوا و خداترسی، عامل ازدیاد و بهره مندی از رزق الهی+۱ آیه
  • اعطای روزی، در حدّ بی نیازی، به متوکّلان از جانب خداوند
  • رعایت تقوای الهی، زمینه برخورداری از رزق+۱ آیه
  • قانونمند بودن رزق انسان، از سوی خداوند+۱ آیه
  • خداوند، فراهم اورنده رزق و روزی انسانها+۲ آیه
  • تقوا، از عوامل برخورداری از گشایش در زندگی+۱ آیه
  • توکّل و اعتماد به خداوند، موجب فایق امدن بر مشکلات+۳ آیه
  • فراگیری تقدیر الهی، نسبت به تمام موجودات+۳ آیه
  • تقدیر روزی انسانها، به وسیله خداوند+۲ آیه
  • همه موجودات و اشیا، دارای قدر و تقدیر معیّن
  • کفایت نمودن خداوند، از متوکّل بر خویش، جلوه ای از قدرت او
  • روزی و رزق غیر منتظره از پیامدهای اجتناب از گناه و نافرمانی از خداوند+۱ آیه
واژه‌ها