تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ وَ مَنْ يَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِکُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدْراً «3»
وَ يَرْزُقْهُ: و روزى فرمايد او را، مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ: از آنجا که گمان نبرد و در خاطر شما نياورد، يعنى به خاطر نگذرد.
از حضرت صادق عليه السّلام مروى است: و يرزقه من حيث لا يحتسب:
يعنى برکت دهد او را در آنچه کرامت فرموده به او. «1» ابن عباس روايت نموده که حضرت اين آيه تلاوت و فرمود: مخرجا من شبهات الدّنيا و من غمرات الموت و من شدائد يوم القيامة. «2» يعنى: قرار دهد براى او بيرون شدنى از شبهات الدنيا و فرو کوفتن مرگ و از سختى‌هاى روز قيامت.
تبصره: گوهر گرانبهائى که جالب خيرات و سعادات و دافع مکروهات است، تقوى و پرهيزکارى است؛ چنانچه آيه شريفه اشعار دارد.
و حضرت نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در وصاياى به ابا ذر فرمايد: يا
«1» منهج الصادقين، جلد 9، صفحه 319.
«2» مدرک ياد شده، صفحه 318.
جلد 13 - صفحه 209
ابا ذر لو انّ النّاس اخذوا بهذه الآية لکفتهم: وَ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ. «1» اى اباذر، اگر مردم اتخاذ کنند عمل به اين آيه را، هر آينه کفايت کند ايشان را: و من يتق اللّه ...
و نيز حضرت امير المؤمنين عليه السّلام به ابى ذر فرمايد: و لو انّ السّموات و الارض کانتا على عبد رنقا ثمّ اتّقى اللّه لجعل اللّه فيها مخرجا، و لا يونسنّک الّا الحقّ و لا يوحشنّک الّا الباطل. «2» و اگر آسمان و زمين باشند بر بنده‌اى بسته، پس بپرهيزد خدا را، هر آينه قرار دهد خدا در اين دو مخرجى، و البته بايد انس نيابى مگر به حق، و تو را به وحشت نيندازد مگر باطل.
تتمه: علامه مجلسى رحمه اللّه فرمايد: تقوى سه مرتبه دارد: 1- نگهدارى نفس از عذاب دائم به تصحيح عقايد ايمانيه. 2- دورى کردن از آنچه معصيت باشد از فعل و ترک. 3- نگهدارى قلب از آنچه مشغول کند قلب را از حق، و اين درجه خاص بلکه خاص الخاص باشد.
وَ مَنْ يَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ: و هر که توکل نمايد بر خدا و کار خود را به او واگذارد، فَهُوَ حَسْبُهُ: پس خدا کفايت کند مهمات او را، يا خدا کافى است در کفايت کردن امورات او، إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ: بدرستى که خداى تعالى رساننده است کار خود را به هرچه خواهد و هر جا اراده نمايد، يعنى آنچه اراده فرمايد در حق متوکل و غير متوکل، از او فوت نشود. قَدْ جَعَلَ اللَّهُ: بدرستى که قرار داده خدا، لِکُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدْراً: براى هر چيزى اندازه که از آن در نگذرد، يا مقدارى از زمان که از آن، پس و پيش بيفتد.
تنبيه: آيه در مقام لزوم توکل و تفويض امور است به ذات سبحانى، زيرا مؤمن وقتى دانست که هر چيزى از ارزاق و غير آن به تقدير و توقيت او است، البته تسليم شود به تقدير الهى، و اعتماد نمايد به حسن تدبير و تقدير او، و توکل کند به او سبحانه و تعالى. و احاديث بسيار وارد شده از جمله:
«1» نور الثقلين، جلد 5، صفحه 357، حديث 47.
«2» مدرک ياد شده، صفحه 356، حديث 39.
جلد 13 - صفحه 210
1- از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: من سرّه ان يکون اقوى النّاس فليتوکّل على اللّه: «1» هر که مى‌خواهد اينکه قويترين مردم باشد، پس توکل نمايد بر خدا.
2- لو توکّلتم على اللّه حقّ توکّله لرزقتم کما يرزق الطّيور تغدو خمّاصا و تروح بطّانا: اگر توکل کنيد بر خدا آنطورى که سزاوار توکل بر او است، هر آينه روزى داده شويد چنانچه روزى يابند پرندگان که صبح روند به حالت گرسنگى، و شب آيند به حالت سيرى.
عبرت: مروى است شخصى نزد يکى از خلفا رفت و التماس عملى کرد، گفت: قرآن مى‌دانى؟ گفت: نه. گفت: برو قرآن بياموز، آنوقت بيا تا براى تو کارى مقرر کنم. ما کار را بجز قرآن خوانان به ديگرى ندهيم. آن شخص به طمع کار، مشغول به قرآن خواندن شد. چون بدين آيه رسيد، از عمل طمع بريد.
اتفاقا روزى نزد خليفه رفت، پرسيد: قرآن آموختى؟ گفت: بلى. گفت: بيا تا شغلى براى تو مقرر کنم. گفت: مرا اراده هيچ کارى نمانده، زيرا هيچ عملى بهتر از تقوى و توکل نديدم، زيرا در قرآن به آيتى رسيدم که مرا از تو و کار تو مستغنى ساخت. گفت: کدام آيه است؟ او خواند: وَ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً ... قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِکُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدْراً.