اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ يَرزُقه‌ُ مِن حَيث‌ُ لا يَحتَسِب‌ُ وَ مَن يَتَوَکَّل عَلَي اللّه‌ِ فَهُوَ حَسبُه‌ُ إِن‌َّ اللّه‌َ بالِغ‌ُ أَمرِه‌ِ قَد جَعَل‌َ اللّه‌ُ لِکُل‌ِّ شَي‌ءٍ قَدراً «3»
و کسي که توکل کند بر خداي متعال پس او را بس است محققا خدا کار او را بپايان ميرساند بتحقيق خداي متعال از براي هر چيزي مقدار و حدي قرار داده.
کلام در اينکه آيه شريفه در چند جمله واقع ميشود:
وَ يَرزُقه‌ُ مِن حَيث‌ُ لا يَحتَسِب‌ُ روزي او از راههايي که در مخيله او خطور نکرده خداوند ميدهد ولي اخبار داريم که اينکه آيه منشأ اينکه نشود که دست از کار و کسب بردارد بايد در مقام طلب بر آيد خدا کاسب را دوست ميدارد
(الکاسب حبيب اللّه).
جمله اولي اينکه که: کارهاي الهي تمام از روي حکمت است لغو و قبيح از او صادر نميشود که معني عدل است (کل فعل منه جميل) و عين صلاح است خواه بنده توکل داشته باشد يا نه بلي بسا بواسطه توکل مصلحت تغيير پيدا ميکند چنانچه بسياري از صفات انساني و افعال عباد موجب تغيير مصالح و مفاسد ميشود مثل ايمان و کفر ظلم و احسان اطاعت و معصيت که موجب رحمت و مغفرت و وفور نعمت و مثوبات اخروي ميشود، يا مورث عذاب و بلا، و عقوبات اخروي ميگردد توکل بنفع خود بنده تمام ميشود.
جمله ثانيه: توکل از آثار توحيد افعالي است کسي که معتقد باشد که تمام امور
جلد 17 - صفحه 55
در تحت قدرت و مشيت خداي متعال است تا مشيت او تعلق نگيرد هيچ فعلي در عالم تحقق پيدا نميکند: ما قَطَعتُم مِن لِينَةٍ أَو تَرَکتُمُوها قائِمَةً عَلي أُصُولِها فَبِإِذن‌ِ اللّه‌ِ حشر آيه 5. البته امور را واگذار ميکند بخدا که معني توکل است.
جمله ثالثه اينکه: نفس توکل يک فوائد و آثاري براي بنده دارد 1- خيال بنده راحت ميشود اضطراب و توحش و هم و غم از او زايل ميشود 2- صبر بر بليات و شکر بر نعم الهي و تسليم افعال و اوامر او از آثار توکل است و رضاي به تقديرات او پيدا ميکند 3- نائل بمثوبات دنيوي و اخروي ميشود که ميفرمايد: فَتَوَکَّل عَلَي اللّه‌ِ إِن‌َّ اللّه‌َ يُحِب‌ُّ المُتَوَکِّلِين‌َ آل عمران آيه 153. و حب الهي بالاترين مقامات است که پيغمبر اکرم که اشرف مخلوقات است حبيب اللّه مي‌گوييم.
وَ مَن يَتَوَکَّل عَلَي اللّه‌ِ فَهُوَ حَسبُه‌ُ در مقابل قدرت الهي و اراده و مشيت او کيست که بتواند عرض اندام کند و کدام اسبابي بتواند تأثير کند و چه فعلي تحقق پيدا کند.
تو کار خود بخدا واگذار و خوشدل باش إِن‌َّ اللّه‌َ بالِغ‌ُ أَمرِه‌ِ بمجرد اراده تحقق پيدا ميکند احتياج باسباب و مقدمات ندارد.
قَد جَعَل‌َ اللّه‌ُ لِکُل‌ِّ شَي‌ءٍ قَدراً هر فعلي اندازه دارد و حد و قدر او همان صلاح است زايد بر آن و نقصان آن خلاف صلاح و حکمت است از او صادر نميشود.